Meest recent

    De zegelsteen is nog geen 4 cm lang, maar de afbeelding is toch zeer gedetailleerd (Foto: The Departement of Classics, University of Cincinnati). De zegelsteen is nog geen 4 cm lang, maar de afbeelding is toch zeer gedetailleerd (Foto: The Departement of Classics, University of Cincinnati).

    Zet Minoïsche zegelsteen de Griekse kunstgeschiedenis op haar kop?

    Een zegelsteen uit de 3.500 jaar oude graftombe van een Myceense krijger maakt het misschien nodig om de geschiedenis van de antieke Griekse kunst te herzien. De afbeelding op de zegel, en dan vooral de weergave van het menselijk lichaam, is van een kwaliteit die men eerder toeschrijft aan de klassieke Griekse periode, zo'n 1.000 jaar later.  Eerder hadden vier Minoïsche gouden zegelringen uit hetzelfde graf de onderzoekers al aan het denken gezet over de relaties tussen de Minoërs en de Myceners. 

    In 2015 vonden onderzoekers in een olijfgaard in de buurt van de Griekse stad Pylos het volledig intacte graf van een Myceense krijger of priester. Die was in zijn tijd duidelijk een belangrijk man geweest, want rond het goed bewaarde lichaam van de man lagen niet minder dan 3.000 voorwerpen. De man kreeg de naam "Griffioen-krijger", naar een ivoren plaat met de afbeelding van een griffioen, die samen met hem begraven werd. Een griffioen is een mythisch dier met het lichaam van een leeuw en het hoofd en de vleugels van een arend.

    Alleen al op basis van de talrijke grafgiften riep het Griekse ministerie van Cultuur het graf uit tot de belangrijkste archeologische vondst van de laatste 65 jaar op het Griekse vasteland. 

    Maar het belang van het graf bleek het louter materiële te overstijgen. Zo lagen er vier gouden Minoïsche zegelringen in de tombe, die de onderzoekers  deden twijfelen aan een aantal algemeen aanvaarde "feiten" in verband met het ontstaan van de klassieke Griekse beschaving. En dan was er nog de zegelring.

    Een team van de University of Cincinnati aan het werk in de schachttombe van de Griffioen-krijger (Foto: Departement of Classics, UC). Een team van de University of Cincinnati aan het werk in de schachttombe van de Griffioen-krijger (Foto: Departement of Classics, UC).

    Myceners en Minoërs

    Het zegel en de andere grafgiften in de tombe doen veronderstellen dat de Griffioen-krijger een belangrijke positie bekleedde in de Myceense samenleving, maar het feit dat zoveel van de artefacten uit de tombe van Minoïsche makelij zijn, doet vragen rijzen over de Myceense cultuur. 

    De consensus bij de archeologen is lang geweest dat de Myceners op het Griekse vasteland dergelijke kostbaarheden eenvoudigweg importeerden of roofden van de welstellende Minoïsche beschaving op Kreta. Hoewel de Minoërs op cultureel vlak hoger stonden dan de Grieken van het vasteland, werden ze onderworpen door de Myceners rond 1500-1400 v.C., ruwweg de periode waarin de Griffioen-krijger gestorven is, en waarin de Myceense paleis-beschaving vorm krijgt, zo wordt algemeen aangenomen. 

    In een reeks lezingen en een studie die vorig jaar gepubliceerd is, argumenteren de leiders van de opgraving in Pylos, Shari Stocker en Jack Davis, dat de ontdekking in het graf van de Griffioen-krijger van vier zegelringen met een zeer gedetailleerde Minoïsche iconografie, samen met andere kostbaarheden die door Minoërs gemaakt zijn, wijst op een veel intensere en complexere uitwisseling tussen de Myceners en de Minoërs.  

    Volgens hen zijn de beide culturen al in een zeer vroeg stadium met elkaar verstrengeld geraakt, een conclusie die aansluit bij recente suggesties dat het verval van de Minoïsche beschaving op Kreta, dat begint rond deze tijd, niet het gevolg is van een agressieve invasie van de Myceners. 

    Het lijkt erg waarschijnlijk dat de Minoërs en de Myceners elkaars taal zullen hebben gesproken, onderling huwelijken zullen hebben gesloten, en elkaars gewoonten overgenomen en verfijnd zullen hebben. En mogelijk zagen ze zichzelf niet met de rigide identiteiten die wij op hen hebben willen kleven. Met andere woorden, het zijn niet de Myceners die aan de basis liggen van onze klassieke erfenis, zoals de moderne consensus luidt, en ook niet de Minoërs, zoals in de eerste helft van de 20e eeuw gedacht werd, maar een mengeling van de twee, zo zeggen Davis en Stocker.

    Een van de gouden zegelringen uit het graf van de Griffioen-krijger (Foto:  University of Cincinnati). Een van de gouden zegelringen uit het graf van de Griffioen-krijger (Foto: University of Cincinnati).

    Prachtige zegelsteen

    Het graf van de Griffioen-krijger bleek echter nog meer schatten te herbergen, die het slechts langzaam prijsgaf. In de buurt van de rechterarm van het skelet lag een onooglijk stukje agaat, een halfedelsteen, dat bijna volledig bedekt was met kalksteenafzettingen en ander vuil. 

    Specialisten hadden meer dan een jaar nodig om de agaat voorzichtig volledig schoon te maken, maar al dat werk bleek  meer dan de moeite. Het bleek namelijk om een prachtig gem te gaan, een gesneden halfedelsteen, en meer bepaald om een intaglio, een steen waarin de afbeelding is uitgesneden in de diepte, en er niet in reliëf bovenop ligt zoals bij een camee. 

    Toen de complexe details van de afbeelding op de zegelsteen duidelijk werden, waren de onderzoekers geshockeerd te ontdekken dat ze niet minder dan een meesterwerk hadden opgegraven. "Voor de eerste keer naar de afbeelding kijken, was een zeer ontroerende ervaring, en dat is het nog steeds", zegt Shari Stocker op de website van de University of Cincinnati. "Sommige mensen kregen er tranen van in de ogen."

    De zegelsteen werd ondersteboven gevonden in de buurt van de rechterarm van de Griffioen-krijger, en zag er niet uit door de afzetting van kalksteen en ander vuil (Foto: UC). De zegelsteen werd ondersteboven gevonden in de buurt van de rechterarm van de Griffioen-krijger, en zag er niet uit door de afzetting van kalksteen en ander vuil (Foto: UC).

    Details

    De afbeelding op de agaat stelt een gevecht voor waarbij een krijger de doodsteek geeft aan zijn vijand, terwijl een reeds overwonnen vijand aan zijn voeten ligt. Door die afbeelding kreeg de zegelsteen de naam "Pylos Combat Agate". En volgens Stocker en Davis maken het vakmanschap en de delicate details er het prachtigste gegraveerde kunstvoorwerp van dat ooit geproduceerd is in de Egeïsche Bronstijd. 

    De zorgvuldig gegraveerde gevechtsscène is op een stuk harde steen van slechts 3,6 centimeter geëtst, en veel van de details, zoals de ingewikkelde versiering van de wapens en de juwelen, worden pas echt duidelijk als men ze bekijkt door een krachtige lens of zelfs een microscoop.

    "Een aantal van de details zijn slechts een halve millimeter groot", zegt Davis op de website van de UC. "Ze zijn onbegrijpelijk klein." 

    De aandacht voor detail en het gebruik van gestileerde gezichten maken van de Pylos Combat Agate een van de prachtigste voorbeelden van prehistorische Griekse kunst volgens de ontdekkers (Foto: The Departement of Classics, UC). De aandacht voor detail en het gebruik van gestileerde gezichten maken van de Pylos Combat Agate een van de prachtigste voorbeelden van prehistorische Griekse kunst volgens de ontdekkers (Foto: The Departement of Classics, UC).
    Veel details in het zegel, zoals de versiering van de wapens, worden pas duidelijk onder een microscoop (Foto: The Department of Classics, UC). Veel details in het zegel, zoals de versiering van de wapens, worden pas duidelijk onder een microscoop (Foto: The Department of Classics, UC).

    Klassieke Griekse kunst

    "Het lijkt er op dat de Minoërs kunst produceerden van een niveau waarvan niemand zelfs maar vermoedde dat ze dat konden", zegt Davis. "Het toont dat hun bekwaamheid en belangstelling in figuratieve kunst, in het bijzonder in beweging en in de menselijke anatomie, verder gaat dan wat we dachten. In combinatie met de gestileerde kenmerken, is dat buitengewoon."

    "Wat fascinerend is, is dat de voorstelling van het menselijk lichaam een niveau van details en musculatuur - weergave van de spieren - vertoont, die we verder nergens terugvinden tot de klassieke periode in de Griekse kunst, 1.000 jaar later", zo gaat hij verder. "Het is een spectaculaire vondst."

    De ontdekking, zo zeggen Davis en Stocker, vraagt om een herziening van de evolutie en ontwikkeling van de Griekse kunst.

    "Dit zegel zou in alle toekomstige tekstboeken over kunstgeschiedenis moeten opgenomen worden, en het zal de manier veranderen waarop prehistorische kunst bekeken wordt", zegt Stocker. Zij en Davis werken aan een studie  over de Pylos Combat Agate, die later deze maand gepubliceerd zal worden in het tijdschrift "Hesperia".

    Een tekening van de afbeelding in het zegel (Illustratie: The Department of Classics, UC). Een tekening van de afbeelding in het zegel (Illustratie: The Department of Classics, UC).

    De Griffioen-krijger

    In het voorjaar van 2015 deed een team van de University of Cincinnati een zeldzame ontdekking: een volledig intact, niet geplunderd graf van een krijger uit de Bronstijd. Het graf dat zo'n 3.500 jaar oud was, lag in een olijfgaard in de buurt van de Griekse stad Pylos, tussen het al eerder opgegraven paleis van Nestor en een tholosgraf, een koepelgraf. 

    In het graf lag in een houten sarcofaag een zeer goed bewaard skelet van een man, die de Griffioen-krijger genoemd werd naar een ivoren plaat met de afbeelding van een griffioen die tussen zijn benen gevonden werd. De man moet een machtige krijger of mogelijk een priester geweest zijn in de Myceense samenleving. 

    In de schachttombe werden meer dan 3.000 voorwerpen gevonden, uitgestald op en rond het lichaam, waaronder gouden, zilveren en bronzen schalen en kannen, vier massieve gouden ringen, gouden juwelen, een bronzen spiegel met een ivoren handvat, ivoren kammen, honderden halfedelstenen, een bronzen zwaard en andere wapens, en slagtanden van wilde varkens die ooit een helm zullen versierd hebben.  

    Intussen gaat het werk voort om alle geheimen van de tombe van de Griffioen-krijger te ontsluieren. Davis en Stocker, samen met andere specialisten van de UC en studenten, bekijken nu de voorwerpen uit het graf die ze gecatalogiseerd hebben, en een aantal van die voorwerpen worden nog volop schoongemaakt en geconserveerd. "Er komen nog veel meer verrassingen, dat is zeker", zegt Davis.

    Specialisten hebben op basis van de schedel een reconstructie gemaakt van het gelaat van de Griffioen-krijger (Illustratie UC). Specialisten hebben op basis van de schedel een reconstructie gemaakt van het gelaat van de Griffioen-krijger (Illustratie UC).