Wat gebeurt er in de vulkaan Agung?

Sinds twee maanden zijn er duidelijke signalen dat de vulkaan Agung op het Indonesische eiland Bali op uitbarsten staat. Wat zijn die signalen, en wat betekenen ze?

Een eerste teken dat wees op een ontwaken van de vulkaan, was een verhoogde seismische activiteit: trillingen die werden waargenomen door een seismograaf. Die trillingen ontstaan door het breken van gesteente in de vulkaan. Dat gesteente breekt omdat magma - een mengsel van gesmolten gesteente, vloeistoffen en gassen - zich vanuit de aarde een weg naar de top baant.    

Waterdamp en dreigende aswolken

In de eerste weken kwamen er nog onschuldig ogende witte wolken uit de krater. Die wolken bestonden uit waterdamp. Indonesië heeft een vochtig klimaat en het water dat uit de hemel valt, wordt in de vulkaan opgeslorpt door een mengsel van as en lava, dat fungeert als een spons. Het water warmt er op tot het verdampt en als stoom uit de vulkaan komt.    

Vorige week dinsdag veranderde het beeld. Plots kwam er een dreigende aswolk uit de vulkaanmond. Het was de eerste keer dat zoiets gebeurde in 50 jaar. Wetenschappers noemen het verschijnsel een freatische uitbarsting. Zo'n uitbarsting treedt op als stoom onder hoge druk een uitweg zoekt. De stoom drukt het magma mee omhoog waardoor het gesteente dat de vulkaanmond afsluit de druk niet meer aankan. Het gesteente verpulvert tot as, die als een pluim of wolk de lucht in wordt gestuwd.

Bij de uitbarsting van vorige week kwamen er ook giftige gassen vrij, waardoor de autoriteiten onder de bevolking gasmaskers moesten uitdelen.

Verticale pluimen en oranje gloed

Wetenschappers noemen het materiaal dat bij zo'n uitbarsting wordt uitgespuwd tefra, een verzamelnaam voor as (deeltjes kleiner dan 2 milimeter) en brokstukken. Als de pluim verticaal de lucht in gaat, ongeacht de aanwezigheid van wind, dan wijst dat erop dat de druk in de vulkaan heel groot is.

De afgelopen nachten is de oranje gloed die aan de vulkaanrand waar te nemen is, almaar feller geworden. Dat wijst erop dat het magma almaar dichter bij de oppervlakte komt. Als het magma de vulkaan verlaat, wordt het lava genoemd. Voor zo'n uitbarsting van magma - lava - zijn de autoriteiten op Bali het meest bevreesd.    

Een uitbarsting kan groot en gewelddadig zijn, maar kan net zo goed beperkt blijven.

Geoloog Mark Tingay, University of Adelaide

De Australische geoloog Mark Tingay heeft aan de BBC verteld dat zo'n magmatische uitbarsting er inderdaad lijkt aan te komen. Maar hoe die zal verlopen, valt volgens hem onmogelijk te voorspellen. Zo'n uitbarsting kan groot en gewelddadig zijn, maar kan net zo goed beperkt blijven. Veel hangt af van de druk die nog in de vulkaan aanwezig is. Als de druk de afgelopen week afgenomen is, dan is het risico op een grote uitbarsting eerder klein.  

Vulkanische modderstromen

De laatste beelden die uit Bali komen, tonen vulkanische modderstromen, door wetenschappers ook wel lahars genoemd. Lahars ontstaan als de as en de brokstukken worden weggespoeld door regenwater. Die modderstromen kunnen heel gevaarlijk zijn, omdat ze huizen en bomen kunnen meesleuren en rivieren kunnen blokkeren, met overstromingen tot gevolg.  

De uitbarsting van 1963

De laatste keer dat de vulkaan Agung uitbarstte, was in 1963. Dat gebeurde toen twee keer: op 17 maart en 16 mei. Bij die uitbarstingen vielen meer dan 1.500 doden en moesten meer dan 75.000 mensen geëvacueerd worden. De meeste doden vielen toen door pyroclastische stromen, hete mengsels van gas, lava, rots en as die zich razendsnel verspreiden. Experts vrezen dat die stromen bij een nieuwe uitbarsting opnieuw kunnen ontstaan.