Video player inladen ...

Waarom de inwoners van Lampedusa hier een eredoctoraat krijgen

De inwoners van het Italiaanse eiland Lampedusa krijgen vandaag een eredoctoraat van de Vrije Universiteit Brussel, voor hun jarenlange inzet voor de vluchtelingen en migranten die op het eiland aankomen. VRT-verslaggever Mieke Strynckx was de afgelopen jaren op het vluchtelingeneiland, dat maar 6.000 bewoners telt.

Twee keer ben ik op Lampedusa geweest. De eerste keer was in de winter van 2006. Ik wist toen nog weinig van de vluchtelingenproblematiek, dat de winter – ook al is het dan vaak nog een graad of twintig op het eiland – niet de beste periode was om daar veel van mee te krijgen, daar had ik toen weinig benul van.

In de hele week dat ik er was, kwam er welgeteld één bootje aan. Ik hoorde het aan de helikopters die boven het eiland cirkelden, want tot mijn verbazing was er in het dorp verder niets te merken van de aankomst.

Industrie

Dat er niets te merken was, komt doordat de problematiek al jarenlang beheerd wordt door een hele “vluchtelingenindustrie”. Hulporganisaties, politiemensen, brandweerlui, ze worden allemaal van het vasteland overgevlogen om elke aankomst en “verwerking” van vluchtelingen en migranten in goede banen te leiden.

Alleen de dokter van het eiland, Pietro Bartolo, is blijven meedraaien in dat circuit, en heeft heel wat van dichtbij gezien. Hij speelt een belangrijke rol in de fantastische documentaire "Fuocoammare" ('Vuur op zee', betekent dat, maar ook "Focus op de liefde") van Gianfranco Rosi, die vorig jaar de Gouden Beer won op het filmfestival van Berlijn. Hij komt namens de inwoners van Lampedusa het eredoctoraat van de VUB ophalen.

Toerisme

Vóór de “vluchtelingenindustrie” neerstreek op Lampedusa, waren het de inwoners zelf die plots geconfronteerd werden met groepen vluchtelingen en migranten, zinkende boten en aanspoelende lichamen. Het kleine eiland was een eiland van vissers, het toerisme ving de inkomsten op die de inwoners moesten derven nadat Europa de visquota verlaagde.

Zowat iedereen had er een huisje of appartement dat hij in de zomer verhuurde, wanneer de Italianen er vakantie komen vieren aan de schitterende zee, waarin dolfijnen en reuzenzeeschildpadden zwemmen.

Die laatste komen in september eieren leggen op het schiereilandje Isola dei Conigli. Maar de toeristen bleven weg toen er lijken op de stranden begonnen aan te spoelen. En het dorp, dat buiten de zomer een afgelegen gemeenschap was, werd gekatapulteerd in het brandpunt van het vluchtelingenvraagstuk.

Iedereen

Iedereen kreeg met de migranten en vluchtelingen te maken. Sommigen meer, anderen minder, maar de verhalen over de onfortuinlijke drenkelingen lieten niemand onberoerd. Ook dat wordt prachtig weergegeven in de documentaire Fuocoammare.

Ikzelf sprak met een brandweerman, die plots een nieuwe taak kreeg – op vrijwillige basis weliswaar. Hij moest als duiker mee met de kustwacht, als er weer een bootje gekapseisd was. Hij moest de lijken uit de zee halen. Lichamen die lang in het water hebben gelegen, worden als zeep, zei hij. Glibberig, en halfzacht of hard. En de stank is onbeschrijflijk, wist hij zich ook nog levendig te herinneren. 

Bloemen en kruisen

De man die de plaatselijke krantenwinkel openhield, gaf zich vrijwillig op om het vluchtelingenkerkhof te verzorgen. Hij nam me mee naar een hoekje van de begraafplaats waar de naamloze lijken van – wellicht meestal islamitische – slachtoffers ter aarde besteld werden.

Hij had er rozen geplant, en toch ook maar kruisen op de graven geplaatst, je weet maar nooit. Eén slachtoffer kon hij zich nog bijzonder scherp voor de geest halen, zei hij, een meisje van een jaar of zeven. Hij beweerde dat de rozen op haar graf sterker geurden dan de andere.

Opvangcentrum

Mensen vertelden ook hoe soms kleren verdwenen die ze in de tuin te drogen hadden gehangen. Vluchtelingen of migranten die niet via de haven binnen waren gekomen, maar aangespoeld waren op een andere plek van het eiland, kwamen dan kleren van de waslijnen halen. Of de inwoners schrokken ’s avonds plots op toen er vreemden voor hun ramen verschenen.

Maar toen de hulporganisaties de “vluchtelingenindustrie” overnamen, bleef de problematiek veel meer buiten beeld bij de dorpsbewoners. De migranten en vluchtelingen bleven in het opvangcentrum op het eiland, dat eerst bij de luchthaven lag, maar later midden op het eiland, buiten de dorpskern.

Het centrum is in de loop der jaren verschillende keren in brand gestoken, en af en toe was er weer een nieuwe crisis, maar de lijken spoelden niet meer aan op de stranden. In het dorp zijn wel nog geregeld migranten en vluchtelingen te zien. Naar verluidt is er een gat in de muur van het huidige opvangcentrum, en doet niemand de moeite om dat weer dicht te maken.

Arabische Lente

Een grote crisis bracht me een tweede keer naar Lampedusa. Het was de vroege lente van 2011. De Arabische Lente raasde over Noord-Afrika. Het regime in Tunesië was gevallen, en duizenden Tunesiërs maakten daarvan gebruik om de Middellandse Zee over te steken, naar het Italiaanse eiland dat dichter bij Tunesië dan bij Sicilië ligt.

De spanningen liepen hoog op in het dorp. Het opvangcentrum was veel te klein voor de toevloed aan Tunesiërs, die op den duur met evenveel waren als de dorpsbewoners. Ze sliepen in openlucht op de kaai aan de haven. Ze vertrouwden de voorverpakte maaltijden niet die ze kregen, en raakten na verloop van tijd verwilderd door de honger en de ontbering.

Exodus

De plaatselijke supermarkt haalde zijn rekken leeg, want er werd geplunderd, zei de eigenaar. De inwoners waren woest op de Italiaanse regering. Ze verdachten die ervan dat ze de migranten doelbewust op het eiland liet, om het probleem zo onder controle te houden. De inwoners wilden niet dat er tentenkampen gebouwd werden, ze wilden de Tunesiërs weg.

De emoties liepen bij momenten hoog op. Toen ook het regime in Libië viel, kwam daar een exodus op gang. De toenmalige premier Berlusconi kwam naar Lampedusa, en beloofde een villa te kopen op het eiland, om het goede voorbeeld te geven aan de weggebleven toeristen. Een belofte die hij overigens nooit gehouden heeft.

Crisis

Na die crisis werd de haven van Lampedusa een tijdlang gesloten. Opgeviste drenkelingen werden meteen naar het Italiaanse vasteland of naar Sicilië gebracht. Maar door de ligging van Lampedusa – het dichtste puntje Europa vanuit Noord-Afrika – bleef het eiland zijn portie migranten en vluchtelingen krijgen, in een crisis die jaar na jaar erger werd.

In 2013 vielen bij twee schipbreuken op korte tijd honderden doden. De wereld reageerde – toen nog – met afschuw op de beelden. Italië startte met operatie Mare Nostrum, marineschepen speurden uitgebreid de Middellandse Zee af op zoek naar stuurloze bootjes met vluchtelingen en migranten.

Mensensmokkel

Intussen is er heel wat veranderd. De politieke steun voor zulke reddingsoperaties is weggesmolten. Italië heeft via schimmige deals met Libië verkregen dat een groot deel van de uitstroom van vluchtelingen en migranten al door de Libische kustwacht wordt tegengehouden.

In Libië zelf zouden voormalige smokkelbendes nu ingeschakeld worden om te verhinderen dat migranten en vluchtelingen op bootjes stappen. De situatie voor de slachtoffers in Libië is bijzonder verontrustend, de beelden van slavenmarkten die de Amerikaanse zender CNN onlangs uitzond spreken boekdelen. 

Maar de mensensmokkel ligt niet stil. En Lampedusa blijft zijn deel van het probleem krijgen. Dit jaar kwamen 9.000 mensen daar aan. Dat is absoluut beheersbaar, ook voor het kleine eiland met zijn beperkte opvangstructuur.

Harder

Maar Lampedusa heeft intussen een nieuwe burgemeester. De vorige, Giusi Nicolini van de sociaal-democraten, stond bekend om haar menselijke beleid in de vluchtelingencrisis. Ze kreeg daarvoor een vredesprijs van de Unesco, en mocht als Italiaanse met bijzondere verdiensten mee met toenmalig premier Renzi toen die naar het Witte Huis trok in de VS. Ook paus Franciscus kwam op bezoek op Lampedusa toen Nicolini burgemeester was, het was zijn allereerste reis als paus.

Het wordt tijd dat de inwoners van Lampedusa weer op de eerste plaats komen.

In juni van dit jaar moest Nicolini de duimen leggen voor Salvatore Martello. Hij werd op een civiele lijst verkozen, maar komt ook uit de stal van de sociaal-democraten. Alleen stelt hij zich veel harder op tegenover migranten en vluchtelingen.

Hij voerde een campagne waarin hij Nicolini verweet dat ze het vluchtelingenprobleem gebruikte om de aandacht naar zich toe te trekken. We hebben niets tegen gastvrijheid, klonk het, maar het wordt tijd dat de inwoners van Lampedusa en zustereiland Linosa weer op de eerste plaats komen.