Video player inladen ...

Polen dreigt zijn stemrecht in de EU te verliezen

Voor het eerst in de geschiedenis dreigt een lidstaat van de Europese Unie bestraft te worden omdat hij fundamentele waarden niet respecteert. De procedure van artikel 7 van het Verdrag van Lissabon werd nooit eerder gebruikt, maar wordt nu opgestart. In het ergste geval kan Polen zijn stemrecht verliezen in Europese ministerraden.

Waarden: de essentie van de Europese Unie

De waarden waarop de Europese Unie berust, worden opgesomd in artikel 2 van het Verdrag: eerbied voor de menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en eerbiediging van de mensen­rechten. Die waarden vormen het DNA van de EU: landen die lid willen worden, moeten ze respecteren, anders kunnen ze niet toetreden. Landen die al lid zijn, moeten ze uiteraard blijven respecteren.  Om ervoor te zorgen dat lidstaten de fundamentele EU-waarden niet met voeten treden, werd een sanctieprocedure uitgewerkt, in artikel 7 van het Verdrag.

Eerste stap: praten

Het ligt erg gevoelig om een EU-lidstaat op de vingers te tikken voor iets fundamenteels als het niet-naleven van Europese waarden. Daarom werd in 2014 een bemiddelingsprocedure ingevoerd. De Europese Commissie, die toeziet op de naleving van de Europese verdragen, heeft de Poolse regering al verschillende keren laten weten dat de hervorming van de rechterlijke macht een bedreiging van de rechtsstaat is. "Een systeem waarbij rechters naar goeddunken kunnen worden ontslagen, is voor de EU onaanvaardbaar", zei Frans Timmermans,  eerste vicevoorzitter van de Europese Commissie, nog in juli van dit jaar. Polen werd gevraagd om de geplande maatregelen niet te nemen. Het was al de derde aanbeveling die de Commissie in dit verband deed aan de Poolse regering.

Praten lukt niet, daar komt artikel 7

Praten heeft niet gewerkt. Daarom kiest de Europese Commissie voor de volgende stap, en dat voor de allereerste keer. Ze vraagt aan de EU-lidstaten om vast te stellen dat er in Polen een duidelijk gevaar bestaat voor een ernstige schending van de rechtsstaat.  Dat is de procedure van het eerste lid van artikel 7.  De kans is groot dat de EU-lidstaten op een ministerraad een van de komende maanden Polen ook effectief publiekelijk aan de schandpaal zullen nagelen. In de EU-ministerraad volstaat hiervoor een viervijfde­meerderheid.  Het Europees Parlement moet eerst een gunstig advies geven, en dat zal er wellicht komen. Indien het zover komt, zal Polen nog verder geïsoleerd geraken in de EU dan het nu al is.

De nucleaire optie: ontnemen van stemrecht

Er zijn nog zwaardere sancties mogelijk tegen Polen. Als de Commissie vindt dat de schending van de rechtsstaat van blijvende aard is, kan ze aan de Europese Raad (de regeringsleiders van de Europese Unie) vragen om op te treden. Eerst moeten de regeringsleiders unaniem bevestigen dat de schending ernstig en van blijvende aard is.

Veel waarnemers gaan ervan uit dat de Hongaarse premier Viktor Orbán, indien het ooit zover zou komen, zal gaan dwarsliggen en zijn veto zal gebruiken om te voorkomen dat Polen een echte straf krijgt. Want zodra de Europese Raad unaniem vaststelt dat de schending ernstig en blijvend is, wordt het mogelijk om Polen stemrecht te ontnemen in Europese minister­raden. Dit zou betekenen dat Poolse ministers niet meer mogen meebeslissen over Europese regels, maar dat ze die wel nog moeten uitvoeren. Voor het ontnemen van het stemrecht volstaat een "gekwalificeerde meerderheid".

Video player inladen ...