VRT is té separatistisch!

Het is een bepaald verfrissend verwijt. VRT NWS zou té separatistisch en té nationalistisch zijn. Niet minder dan 26 mensen hebben de afgelopen twee maanden bij mij een klacht ingediend omdat ze vinden dat duiding en berichtgeving bij VRT te veel mee zouden gaan met de Catalaanse onafhankelijkheidsgedachte.

Gemakkelijke schema’s

Nu is het zonder meer zo dat media wel eens lijden aan al te makkelijke schema’s. Iemand is dader óf slachtoffer. Punt. De Rohingya in Myanmar zijn slachtoffer en dan bestaat het risico dat je vergeet te zeggen dat er ook een terroristische Rohingya-beweging actief is die het samenleven niet vergemakkelijkt. Maar de reactie van het Myanmarese leger blijft natuurlijk buiten elke proportie.

Guardia Civil

Maar de vraag is of VRT NWS zelf ook in die makkelijke val is getrapt. Ik heb de indruk dat het standpunt van de Spaanse regering en de diverse tegenbetogingen toch ook aan bod kwamen. De duiding van André Vermeulen in Barcelona leek me evenwichtig. Maar het is niet verwonderlijk dat zeker in het begin van de Catalaanse crisis vooral de sterke beelden bleven hangen.

Illegaal

In het algemeen vinden nogal wat klagers meestal dat VRT onvoldoende duidelijk maakt dat het referendum en de onafhankelijkheids­verklaring illegaal waren. En dat hangt samen met de Spaanse grondwet die een afscheiding verbiedt. Nu heeft VRT NWS zeker gemeld dat het Spaanse grondwettelijke hof het referendum illegaal had verklaard, maar vele mailers vragen eigenlijk dat VRT NWS daarmee de discussie zou sluiten en het gelijk ondubbelzinnig in het Madrileense kamp zou leggen.

Dat zou nu juist niet getuigen van onpartijdigheid.

De VRT-berichtgeving moet voor beide zijden kritisch zijn.

VRT NWS kan de discussie niet sluiten

Hoe juist het argument over de grondwet juridisch gesproken ook is, het blijft intellectueel wat pover.  Het is hoogst onwaarschijnlijk dat er in het Spaanse parlement ooit een meerderheid zal zijn voor Catalaanse onafhankelijkheid. De huidige grondwet betekent dan dat de independistas simpelweg geen bestaansrecht zouden hebben. Maar die stroming bestaat nu eenmaal en met name in Catalonië is ze niet bepaald irrelevant.  Met zulke argumenten kan je krachtmetingen winnen, maar zelden overtuigen. VRT NWS kan daarmee de discussie niet sluiten, hoe graag sommige klagers dat ook  zouden willen.

Independistas en percentages

Maar ook het Catalaanse kamp is niet vrij van schuld. Een mooi voorbeeld zijn de 700.000 “gestolen stemmen” uit het referendum waarvan de Spaanse politie had verhinderd dat ze zouden worden meegeteld. In werkelijkheid heeft de Spaanse politie stembureaus gesloten waar meer dan 700.000 mensen verwacht werden, maar de Catalaanse regering heeft aanvaard dat burgers in gelijk welk stembureau mochten stemmen.

Een groot deel van die 700.000 stemmers heeft dat allicht ook gedaan.

Niemand weet dus hoeveel “ja-stemmen” echt door de Spaanse politie werden tegengehouden en dat betekent dat niemand weet of het referendum wel echt een overtuigende meerderheid van het Catalaanse volk vertegenwoordigde. (De opkomst was lager dan 50%.) Dat werd wel degelijk door VRT gemeld, maar het duurde even voor dit element op de hele redactie duidelijk was en werd meegenomen in interviews en reportages. Hebben de aanhangers van de onafhankelijkheid echt wel draagvlak voor het avontuur waarin ze hun verhoopte staat storten? Het blijft een vraag.

Interview in TerZake

In het interview dat TerZake had met de Catalaanse minister-president werd naar mijn aanvoelen die vraag iets te weinig gesteld. Het grootste probleem van de independistas is niet eens de stugge houding van Madrid,  maar het feit dat ook in Catalonië zelf heel wat mensen niet achter de onafhankelijkheid staan. De verkiezingen van nu donderdag moeten duidelijk maken of er nu echt draagvlak is of niet. Maar een journalist mag altijd de vraag stellen of de independistas hun verhoopte vaderland niet juist ontzettend verdelen.  (En ja, er had wat duidelijker gezegd mogen worden dat de 200 actievoerende burgemeesters in Brussel geen meerderheid van de Catalaanse burgemeesters zijn.)

Tegelijk bleek uit de reacties op sociale media én uit klachten dat dit interview nu niet bepaald als pro-Catalaans werd ervaren. Zo hoort het ook. Het interview was zeker beleefd. Maar in TerZake kom je nu eenmaal niet op theevisite.

Juiste teneur

De bottomline is dat noch de Catalaanse, noch de Spaanse regering de handboeken zullen ingaan als toonbeelden van constructieve diplomatie. En dat lijkt me ook terecht de teneur van de berichtgeving bij VRT.

Welke stemmen komen aan bod?

Wel is het juist dat, zeker vlak na het referendum, N-VA-politici wel erg vaak om een reactie werd gevraagd. De reden daarvoor ligt voor de hand. Het gaat om de grootste partij van het land én een regeringspartij voor wie Vlaamse onafhankelijkheid nog steeds programmapunt nummer één is. Maar dat maakt de reactie van andere partijen niet minder legitiem. Bovendien waren heel wat N-VA-politici aanwezig op het referendum.  Sommige kijkers ergerden er zich aan dat N-VA-fractieleider Peter De Roover in Barcelona recht in de camera kijkend werd geïnterviewd vanuit de studio. Alsof hij een reporter ter plaatse was. Maar op zich is het niet vreemd om op die manier iemand vanuit de studio te interviewen. Dat gebeurt ook in andere programma's en bij andere omroepen. 

De weegschaal

Toch is het niet zo dat partijen op elke moment volgens hun stemmen­percentage vertegenwoordigd moeten zijn in de berichtgeving. De actualiteit heeft ook haar rechten en laat zich ook niet altijd op apothekersweegschalen afwegen. En N-VA was voor dit verhaal relevant.  Navraag leert me dat er wel degelijk reacties werden gevraagd aan politici van andere partijen maar dat ze - met name vlak na het referendum - gemiddeld genomen veel minder werden toegezegd.  Dat neemt niet weg dat bijvoorbeeld Bart Staes van Groen over het onderwerp in De Ochtend heeft gezeten en Ivo Belet in De Afspraak, Gerolf Annemans in TerZake. In de loop van de berichtgeving hebben de verhoudingen zich genormaliseerd.

Amadeu Altafaj

Amadeu Altafaj wordt dikwijls bij naam genoemd in de mails, die dus voor een groot deel uit het Madrileense kamp komen. De uitstekend Nederlands sprekende vertegenwoordiger van de Catalaanse regering in Brussel was een aantal keren te gast in VRT-studio’s. “Op de BBC werd ook de Spaanse ambassadeur uitgenodigd”, zegt één van de klagers. Nu is de Spaanse ambassade in Brussel ettelijke keren benaderd voor een Nederlandssprekende vertegenwoordiger die zou kunnen meedoen aan debatten in De Zevende Dag, maar de ambassade heeft nooit een naam kunnen voorstellen. Overigens werd er wel een opgenomen interview met de Spaanse ambassadeur uitgezonden in TerZake.

Fouten

En natuurlijk zijn er ook fouten gemaakt. Zo werd een uitspraak over België waar “racisten en nazi’s” in de regering zouden zitten ten onrechte toegeschreven aan Pilar Rahola van La Vanguardia terwijl deze onnozelheden uit de mond van Pilar Díez van Libertad Digital kwamen. Er zijn excuses aangeboden. Dit was allicht niet de enige fout, maar ondanks het feit dat de berichtgeving duidelijk door heel wat mensen onder de loep werd genomen, zijn me toch relatief weinig materiële fouten gesignaleerd.

Parallellen met Vlaanderen?

Voor VRT NWS was het geen eenvoudige opdracht. De parallellen met Vlaanderen, dat ook nogal wat Vlamingen graag onafhankelijk zouden zien worden, zijn legio, maar daar mogen de opiniemakers over discussiëren. Ik ben wel van oordeel dat VRT NWS erin geslaagd is om te focussen op wat er in Spanje aan de hand is. Het slachtoffer/dader-schema heeft de berichtgeving misschien de eerste dagen wat parten gespeeld, maar ik onthield toch vooral de impasse waarin beide kampen zich hebben gemanoeuvreerd.

Polarisering

Ook als journalist kan je alleen maar betreuren dat het debat op het Iberische schiereiland zo gepolariseerd is geraakt. Zo gepolariseerd dat dat zelfs doorsijpelde in de mailbox van de VRT-nieuwsombudsman. Journalisten moeten proberen om het gemeenschappelijk kader te creëren waarop het echte gesprek kan plaatsvinden. Spanje en Catalonië hebben ook na de verkiezingen van donderdag nog een lange weg te gaan.