Van archeologie en zwaartekrachtgolven tot Trappist: de zeven belangrijkste wetenschapsverhalen van 2017

Van archeologie tot zwaartekrachtgolven, met daartussen Trappist. Veel Trappist. Neen, onze wetenschapsjournalist Koen Wauters heeft niet te veel gedronken tijdens de kerstperiode. Hij heeft integendeel nagedacht over de belangrijkste wetenschapsverhalen van 2017: de zeven van zeventien.

1. Trappist

Een Belg zorgde voor één van de mooiste wetenschapsverhalen van 2017. Op 22 februari maakte de NASA bekend dat er rond de ster Trappist-1 maar liefst zeven aardachtige planeten draaien.  Nooit eerder heeft de ruimtevaartorganisatie zoveel zogenoemde exoplaneten rond één ster aangetroffen. De Belgische astronoom Michael Gillon kon ze waarnemen. Hij gebruikte hiervoor de TRAnsiting Planets and Planetesimals Small Telescope (oftewel TRAPPIST) in Chili, vandaar ook de naam van de ster. En uiteraard is die naam ook een knipoog naar België,  want Gillon is verbonden aan de universiteit van Luik.

"Het is de eerste keer dat we zoveel aardachtige planeten rond één ster ontdekken", benadrukte Gillon het belang van deze ontdekking tijdens de persconferentie. "Drie van deze planeten bevinden zich bovendien in de leefbare zone." Dat laatste is de zone rond een ster waarin vloeibaar water kan voorkomen, een voorwaarde voor het ontstaan of de aanwezigheid van leven.

2. Zien en voelen tegelijk

Sterrenkundigen waren trouwens nog meer euforisch. Op 16 oktober raakt bekend dat voor het eerst zwaartekrachtgolven gedetecteerd zijn, afkomstig van de fusie van twee neutronensterren. Tegelijk met de waarneming van de zwaartekrachtgolven is ook licht afkomstig van de sterren gezien. Het is de allereerste keer dat we een fenomeen uit de ruimte op twee totaal verschillende manieren kunnen waarnemen. De wetenschappers kunnen nu, bij wijze van spreken, fenomenen uit de ruimte zien en voelen tegelijk. Het is het begin van een totaal nieuwe manier om het heelal te bestuderen.

3. Cassini gaat er uit met een knal

En nog euforie uit de ruimte. Na een missie van bijna 20 jaar  is het ruimtetuig Cassini opgebrand in de atmosfeer van Saturnus.  De missie van Cassini heeft de verwachtingen ver overtroffen. De sonde ontdekte drie nieuwe manen van Saturnus, Methone, Pallene en Polydeuces, en nadien nog een klein maantje in een van de buitenste ringen. Ook bevestigde de sonde met een experiment nog eens,  maar veel nauwkeuriger dan in vorige experimenten, de algemene relativiteitstheorie van Albert Einstein die stelt dat de ruimte-tijd gekromd wordt door zware objecten zoals de zon. 

Cassini stuurde ook mooie en gedetailleerde foto's door van Saturnus zelf, het ringensysteem en verschillende manen, en stelde vast dat de maan Enceladus een atmosfeer had, wat een verrassing was. Later zorgde Enceladus nog voor een verrassing toen bleek dat er vloeibaar water was en dat het uit geisers op de maan spoot. Dankzij Cassini weten we nu veel meer over de atmosfeer van Saturnus en het "weer" op de planeet, met gigantische stormen. Ook over de verschillende manen en het ringensysteem zijn we veel meer te weten gekomen.

4. We zijn ouder dan gedacht

Begin juli leerden we dat we ouder zijn dan gedacht. Nieuwe vondsten in Marokko tonen aan dat Homo sapiens, de moderne mens, niet 200.000 jaar geleden op de aarde verscheen, maar minstens 300.000 jaar geleden. En dat hij niet enkel in een "tuin van Eden" in Ethiopië leefde, maar toen al verspreid was over het hele continent. 

De vondst is gedaan in Jebel Irhoud, zo'n 400 kilometer ten zuiden van Rabat. Het gaat om 16 nieuwe overblijfselen die toebehoorden aan minstens vijf individuen: drie volwassenen, een adolescent en een kind.  Dat betekent dat zeer verschillende groepen mensachtigen tegelijk geleefd hebben, niet enkel ver van elkaar verwijderd in afgelegen streken, maar mogelijk ook in gebieden die dicht bij elkaar liggen. Het gaat dan om verschillende groepen archaïsche Homo sapiens, de primitievere Homo erectus, de neanderthalers, de denisova-mens en mogelijk ook Homo naledi.  Er zijn dus gedurende lange tijd verschillende soorten mensen op aarde geweest, die elkaar ontmoet hebben, die samengewoond hebben, en die mogelijk genen uitgewisseld hebben. 

5. Nog een knal: Gigantische ijsberg afgescheurd op Antarctica

Nog in juli is op Antarctica een gigantische ijsberg afgescheurd van de zogenoemde Larsen C-ijsplaat, een van de grootste ijsplaten van het continent. De scheur had zich de laatste jaren langzaam ontwikkeld in de Larsen C-ijsplaat, maar de laatste maanden was ze ineens veel groter geworden. IJsplaten, ook ijsplateaus, ijsbarrières, schelfijs of ijsschollen genoemd, zijn stukken ijs die vanaf een gletsjer in de zee stromen, en die op de zee drijven. 

Het afgescheurde stuk is 5.800 vierkante kilometer groot, evenveel als de provincies Antwerpen en Vlaams-Brabant samen, en is enkele honderden meters. Het afscheuren van ijsbergen is een natuurlijk proces, maar volgens wetenschappers speelt de opwarming van de aarde wellicht ook een rol. "De scheur is al enkele decennia aanwezig en kan door verschillende oorzaken ontstaan zijn. Al zal de opwarming van de aarde het proces wel versneld hebben. De hogere temperaturen kunnen er namelijk voor zorgen dat er meer ijs verloren gaat dan dat er bij komt, maar het is lastig om dat onmiddellijk en concreet aan te tonen”, zegt Adrian Luckman van de universiteit van Swansea in Wales.

6. Er staat geen maat op CRISPR-Cas9

Wereldwijd proberen wetenschappers genetisch materiaal te wijzigen met de nieuwe techniek CRISPR-Cas9. De techniek is enkele jaren geleden ontwikkeld door Jennifer Doudna en Emmanuelle Charpentier. CRISPR maakt genetisch wijzigen eenvoudig én heel precies. Zo hebben Amerikaanse en Zuid-Koreaanse wetenschappers in 2017  met succes een stuk DNA verwijderd uit het genoom van menselijke embryo's om zo een erfelijke hartziekte uit te roeien: hypertrofische obstructieve cardiomyopathie. Die erfelijke hartziekte komt voor bij zowat 1 op de 500 mensen en kan een plotse hartstilstand veroorzaken. Maar ook tegen bepaalde erfelijke bloedziekten, of tegen oogaandoeningen is dit jaar  volop geëxperimenteerd met CRiSPR. 

7. Wetenschappers tegen Trump

Misschien nog het meest opmerkelijke nieuws uit wetenschappelijke hoek in 2017. De wetenschappers waren zo boos, zo ongerust, dat ze hun laboratoria verlaten hebben om op straat te protesteren. Oorzaak: Donald Trump. De nieuwe Amerikaanse president veegde decennia wetenschappelijk bewijs over de opwarming van de aarde van tafel, en wil het klimaatakkoord van Parijs niet langer uitvoeren. Bovendien wil hij erg knippen in de financiële ondersteuning van wetenschappelijk onderzoek. Zo krijgt de Nasa geen geld meer voor klimaatonderzoek.  Dat veroorzaakte ongezien wetenschappelijk protest, met als hoogtepunt een wereldwijde “Science march” van Washington tot Brussel.