Meest recent

    AFP or licensors

    De verrijzenis van de Europese Unie

    Een jaar geleden zag het er niet goed uit voor de Europese Unie. Op de drempel van 2017 stond het overleven van de Unie bij de bookmakers niet al te hoog genoteerd. De Britten kozen voor het vertrek en Donald Trump was net verkozen tot Amerikaans president. Het zou overwaaien naar het continent, zo voorspelden velen: in Frankrijk zou Marine Le Pen president worden, in Nederland zou Geert Wilders de verkiezingen winnen, Angela Merkel zou in Duitsland weggevaagd worden door de fascisten. Polen en Hongarije zouden het Britse voorbeeld volgen en de Unie verlaten. Grote vluchtelingenstromen zouden het continent verder uit de hengsels halen.

    labels
    Opinie

    Verbazend goed vooruit

    De Unie strompelt al jaren van de ene inzinking naar de andere: de eurocrisis, de vluchtelingenstroom, het terrorisme, schandalen rond grootschalige belastingontwijking, noem maar op. Telkens worden de lidstaten met uitdagingen geconfronteerd die te groot zijn om elk apart aan te pakken. Maar steeds opnieuw blijkt het moeilijk om een gemeenschappelijke aanpak uit te werken. Een jaar geleden werd in brede kring vermoed dat met Trump en Brexit het definitieve einde was ingeluid.

    Ineens had iedereen het over een Europese lente.

    Maar kijk, de sfeer sloeg om en 2017 lijkt wel het jaar van de verrijzenis. Rechts-populistische partijen boekten dikwijls verkiezingssuccessen, maar kwamen nooit in de positie waarin ze incontournabel werden. Enkel in Oostenrijk wisten ze zich een toegang tot de regering te forceren. In Frankrijk stapte Emanuel Macron op de tonen van het Europese volkslied naar het podium om zijn overwinningstoespraak te houden. De economie trok aan, en ineens had iedereen het over een Europese lente. In zijn State of the Union vertelde commissievoorzitter Jean-Claude Juncker dit najaar dat Europa weer de wind in de zeilen heeft. Het gaat vooruit, zelfs verbazend goed vooruit.

    In de achteruitkijkspiegel

    Het lijkt erop dat de Europese Unie last heeft van manisch-depressiviteit. Of liever, heel wat commentatoren zitten ermee. Vorig jaar zaten ze nog in zak en as, nu kirren ze van vreugde.

    Maar was het de voorbije jaren wel zo’n ellende? Natuurlijk, er waren de crisissen. De Unie reageerde dikwijls traag en soms weinig efficiënt. Het waren ook uitdagingen van formaat: toen de eurocrisis uitbrak was er geen draaiboek om op terug te vallen. Bij de terreuraanslagen zat er geen handleiding of een lijst antwoorden op Frequently Asked Questions.

    In moeilijke omstandigheden, met de rug tegen de muur, moesten er door de Europese leiders wel beslissingen worden genomen.

    De standpunten van de lidstaten lopen dikwijls ver uiteen. Pak je de vluchtelingencrisis aan met wir schaffen das? Of met een grote prikkeldraad? Elke visie heeft zijn aanhangers. Ook experts verschillen spectaculair van mening, zo bleek tijdens de eurocrisis. Strekkingen van economen stonden tegenover elkaar en in elk kamp zaten er wel een paar Nobelprijswinnaars. In moeilijke omstandigheden, met de rug tegen de muur, moesten er door de Europese leiders wel beslissingen worden genomen. Spectaculair waren die besluiten zelden: wat voor de ene de sprong vooruit was, was voor de andere de duik in het ravijn. Het gevolg is dat er slechts kleine stapjes werden gezet, hooguit deeloplossingen, waarvoor net voldoende draagvlak kon worden gebouwd, vaak diep in de nacht en op de rand van de afgrond.

    Al ploeterend vooruit

    De voorpagina’s van de kranten voorspelden het einde van de euro en van de Unie in het algemeen. Ze zou scheuren, splijten, splitsen of springen. Maar al de kleine stapjes hebben de Unie uiteindelijk versterkt: er is een procedure uitgewerkt om de begrotingen van de lidstaten in de gaten te houden, er is een bankentoezicht ingesteld, er is meer samenwerking dan ooit tussen inlichtingendiensten, er wordt werk gemaakt van de uitbouw van een Europese grenswacht, discussies over belastingen zijn volop bezig. 

    Vele jaren crisis deden de indruk ontstaan dat de Unie op sterven na dood was, maar in realiteit kreeg ze meer greep op de lidstaten. 

    Europa begeeft zich daarmee op domeinen die de meeste lidstaten tot voor kort als hun eigen speelterrein beschouwden. Landen knutselen graag zelf hun begroting in elkaar, ze controleren liefst hun eigen banken, ze vertrouwen andere landen niet voldoende om er inlichtingen mee uit te wisselen, ze willen zelf hun grenzen in de gaten houden en ze willen het recht om eigen belastingsdeals te sluiten met grote ondernemingen.

    De crisissen van de voorbije periode hebben echter laten zien hoe sterk we aan elkaar klonterden. Beslissingen van één land raken altijd ook andere landen. Dus hebben lidstaten, vaak met lange tanden, aanvaard dat er meer gemeenschappelijke afspraken moesten komen. Zo gebeurde het ook. Vele jaren crisis deden de indruk ontstaan dat de Unie op sterven na dood was, maar in realiteit kreeg ze meer greep op de lidstaten. Zelden met spectaculaire sprongen, maar wel al ploeterend in eenzelfde richting.

    Zevenmijlslaarzen

    Vandaag is de sfeer anders. Wie opnieuw naar de krantenkoppen kijkt, zou geloven dat de Unie intussen, op initiatief van Macron, de zevenmijlslaarzen heeft aangetrokken. Of er ook werkelijk veel grote sprongen gaan komen, valt nog te bezien.

    Landen weten al enige tijd dat we met achtentwintig aparte budgetjes, landmachtjes, zeemachtjes, luchtmachtjes en muziekkapellen niet efficiënt bezig zijn. 

    De voorbije weken werd gesproken over meer samenwerking op het vlak van defensie. Met Trump in het Witte Huis is het niet meer zo zeker of de Verenigde Staten de Europeanen nog zullen bijspringen zoals dat in het verleden via de NAVO meestal het geval was. Er zijn de voorbije periode inderdaad stappen gezet naar meer Europese defensiesamenwerking.

    Wellicht zorgde Trump voor het duwtje in de rug, maar de plannen stonden al langer in de steigers. Landen weten al enige tijd dat we met achtentwintig aparte budgetjes, landmachtjes, zeemachtjes, luchtmachtjes en muziekkapellen niet efficiënt bezig zijn. Meer samenwerking is gewoon onvermijdelijk, met of zonder Trump. Maar dat betekent niet dat we onmiddellijk ook een Europees leger zullen hebben, met alles erop en eraan. Er zal wat minder versnippering zijn, maar daarom geen eengemaakt opperbevel.

    De vlaggen van de NAVO-landen.

    Geen festijn van gelijkgestemden

    Ook op andere vlakken zal er niet meteen een grote vlucht worden genomen. Ideeën om het economische bestuur van de Unie te versterken of strakkere sociale afspraken te maken, botsen op meningsverschillen onder de lidstaten. In de Brexitonderhandelingen lukt het voorlopig nog om met 27 met dezelfde stem te spreken, maar naarmate de gesprekken concreter worden, worden er vast barsten zichtbaar. In talrijke dossiers blijven Grieken van mening verschillen met Duitsers, Hongaren met Zweden of Spanjaarden met Oostenrijkers. Het is niet zo dat Europese politiek zonder de Britten een festijn van gelijkgestemden wordt. Breuklijnen tussen noord en zuid, tussen oost en west of tussen links en rechts blijven bestaan en zullen ook in de toekomst wegen op de Europese slagkracht.

    De Britse premier May en de voorzitter van de Europese Commissie Juncker schudden elkaar de hand na een nieuwe stap in de Brexitonderhandelingen. AFP or licensors

    Het gaat dus allemaal moeizaam, stroef en traag. En het ziet er naar uit dat dit ook het tempo van de toekomst zal blijven. 

    Een goed uitgewerkt gemeenschappelijk vluchtelingenbeleid is niet voor morgen. En dus wordt het probleem zoveel mogelijk weggeschoven, letterlijk. Door vooral in te zetten op de bewaking van de buitengrenzen, en door ranzige deals met schimmige partners wordt gepoogd om kandidaat-vluchtelingen en asielzoekers buiten de grenzen te houden. Het lukt namelijk niet goed om binnen de Unie afspraken te maken over opvang, solidariteit of een gemeenschappelijke benadering.

    De Europese Unie wil een leidersrol spelen in de strijd tegen de opwarming van de aarde, zeker nu de Verenigde Staten zich hebben teruggetrokken uit het Akkoord van Parijs. In de praktijk krijgen de lidstaten het niet voor elkaar om een ambitieus programma uit te werken. Sommige lidstaten nemen het voortouw, en er is een sfeer gegroeid waarin ook grote delen van het bedrijfsleven zich bewust raakten van hun verantwoordelijkheid en van de kansen die een koolstofarme economie kan bieden. Maar er zijn ook landen en bedrijven die de hakken in het zand zetten. Het gaat dus allemaal moeizaam, stroef en traag. En het ziet er naar uit dat dit ook het tempo van de toekomst zal blijven. Europa blijft ploeteren, op het ritme van altijd.

    Strompelen door 2018

    In de loop van de crisisjaren werden stapjes gezet die in hun combinatie best wel indrukwekkend waren. Terwijl de instorting van de Unie werd georakeld, nam in realiteit de Europese greep op de lidstaten fors toe. In zekere zin was het tijdens de crisissen misschien zelfs makkelijker om beslissingen te nemen dan vandaag: landen willen pas verder met de Unie als het van moeten is.

    De nieuwe wind die door de Unie waait, zal niet op alle vlakken tot een forse doorbraak leiden. 

    Zodra de druk wegvalt, wordt het moeilijker om gezamenlijk beslissingen te nemen. Anderzijds kunnen Trump of Brexit er voor zorgen dat er hier en daar wat sneller een compromis wordt bereikt. Maar de nieuwe wind die door de Unie waait, zal niet op alle vlakken tot een forse doorbraak leiden. Het uiteenvallen van het integratieproject is echter ook niet aan de orde. Meer en meer realiseren lidstaten zich dat de grote uitdagingen van vandaag samen moeten worden aangepakt. Dat vraagt veel overleg, want visies en belangen lopen dikwijls sterk uiteen.

    En zo zal de Unie naar alle waarschijnlijkheid door 2018 strompelen: nu eens een ruzie, dan weer een doorbraak, de ene keer slag en strijd, de andere keer een verbond of een vergelijk, dagenlang in loopgraven, en uiteindelijk toch maar een compromis. Het valt nooit stil. En het was nooit anders.

    _____
    VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.