Video player inladen ...

Dader en slachtoffer oog in oog: wat is herstelbemiddeling?

Stel: u bent slachtoffer of dader van een misdrijf en u wil praten met elkaar. Dat kan via herstelbemiddeling. Maar wat is herstelbemiddeling nu juist? Hoe verloopt zo’n contact? En komen alle zaken in aanmerking? Vijf vragen en antwoorden. 

We schrijven 28 augustus 2011. De 59-jarige Robert Van Camp wordt vermoord. De dader is Ivan Vissers, die op dat ogenblik een relatie had met de ex-partner van Van Camp. Twee jaar later wordt hij schuldig bevonden aan moord en kijkt hij aan tegen een gevangenisstraf van 20 jaar. In 2014 zoekt Vissers contact met de nabestaanden van het slachtoffer. De reden? Hij wil een herstelbemiddeling. 

Het verhaal achter die herstelbemiddeling vormt het uitgangspunt van de beklijvende reportage "Oog in oog" van Dirk Leestmans. Het is het verhaal van Ivan, Annemie en Tine – de twee zussen van Robert. Annemie ging het gesprek aan met de hulp van Moderator, Tine wil dat tot op de dag van vandaag niet. 

1. Wat is herstelbemiddeling?

Moderator - de enige Vlaamse erkende dienst voor herstelbemiddeling – omschrijft bemiddeling als volgt: "Bemiddeling biedt slachtoffers en daders van misdrijven en betrokkenen, én iedereen uit hun directe omgeving de kans om in een vertrouwelijke sfeer met de ander in dialoog te gaan." 

Maar wat kan een bemiddelingsgesprek wat bijvoorbeeld een proces niet kan? Filip Van Gorp, een van de bemiddelaars in het dossier van Annemie en Ivan probeert het uit te leggen: "In een assisenprocedure wordt er vaak over mensen gesproken. Wordt er over Ivan gesproken, wordt er over de slachtoffers gesproken. De grote meerwaarde van deze bemiddelingsprocedure is dat Ivan en Annemie nu echt met elkaar in gesprek zijn kunnen gaan." 

Lees verder onder de video.

Video player inladen ...

De dienst stoelt op drie basisprincipes: 

  • Vrijwilligheid: zowel dader als slachtoffer kunnen bemiddeling aanvragen – en zowel dader als slachtoffer kunnen een bemiddeling weigeren. Dat kan op elk moment. 
  • Vertrouwelijkheid: om een gesprek in te kunnen laten verlopen, is vertrouwelijkheid onontbeerlijk. De partijen in een bemiddeling kunnen zelf beslissen of ze iets overmaken aan het gerecht.
  • Meerzijdige partijdigheid: belangrijk is dat de bemiddelaars geen partij kiezen en openstaan voor alle invalshoeken of perspectieven van een verhaal. 

2. Hoe verloopt zo’n bemiddeling?

Dader en slachtoffer(s) ontmoeten elkaar uiteraard niet van de ene dag op de andere. Als ze allebei bereid zijn om een bemiddeling op te starten, begint alles met een verkennend gesprek tussen de bemiddelingsdienst en het slachtoffer én de bemiddelingsdienst en de dader. De vragen? "Wat zie jij zitten? Hoe zie je de invulling? Wat wil je? Waar ben je bang voor? Wat is het slechtst mogelijke scenario? Wat zou het best mogelijke scenario zijn?..." 

Later kan het twee kanten uit: rechtstreeks of onrechtstreeks contact. Of de bemiddelaar fungeert als een boodschapper tussen de twee partijen en brengt letterlijk de vragen, boodschappen, antwoorden of verwachtingen over, of er komt een persoonlijke ontmoeting. 

Bij zo’n ontmoeting komen ook heel wat praktische afspraken kijken, vertelt Lien De Clercq, één van de bemiddelaars in het dossier van Ivan en Annemie. "Wie gaat er als eerste de ruimte in? Geven jullie elkaar een hand of niet? Wie begint het gesprek? Op welke manier willen jullie aan de tafel zitten? Waar gaat het doorgaan? Worden er pauzes ingelast? Word je begeleid achteraf?..." Tijdens het gesprek zelf zijn de bemiddelaars een soort van regisseurs. 

Lees verder onder de video.

Video player inladen ...

Maar ook na het gesprek of de gesprekken stopt de bemiddeling niet: de partijen kunnen hun gevoelens, bedenkingen, … overmaken aan het gerecht om zo eventueel oplossingen te bekomen of schaderegelingen uit te werken. 

3. Welke zaken komen (niet) in aanmerking voor een herstelbemiddeling?

In principe kunnen slachtoffers/ nabestaanden en daders van elk soort misdrijf met elkaar in dialoog gaan – zolang ze allebei hun toestemming geven. Voorbeelden zijn bemiddelingen in een zaak van diefstal, geweld, zedenfeiten...

Filip legt uit dat de ernst van de feiten ook niet (altijd) het belangrijkste is. "Het klinkt misschien raar, maar de ernst van de feiten is niet het belangrijkste. Moord is objectief gezien wel het ergste wat iemand kan overkomen en dat is heel moeilijk voor de nabestaanden. Maar als bemiddelaar is dat niet altijd het ergste om in te bemiddelen. Het is vaak moeilijker als mensen een lange geschiedenis hebben met elkaar, waarbij er onderling ook veel emoties komen kijken."

Lees verder onder de video.

Video player inladen ...

Een bemiddeling staat ook helemaal los van de gerechtelijke procedure. Zowel in zaken die nog voor de rechtbank moeten verschijnen, als in zaken waar de rechter al een uitspraak gedaan heeft, kunnen dader(s) en slachtoffer(s) ervoor kiezen om met elkaar in gesprek te gaan. En het stopt niet buiten de muren van de gevangenis, ook in de gevangenis zijn er mogelijkheden. In elke gevangenis moet een herstelconsulent aanwezig zijn.

4. Heeft herstelbemiddeling een effect op het dossier van de dader?

Ja en nee. Centraal in de herstelbemiddeling staat dat de strafmaat niet vervalt. Als een slachtoffer en een dader met elkaar praten, kan en mag er niet onderhandeld worden over de straf. Maar de beide partijen kunnen wel zelf beslissen of ze samen iets aan de rechter willen meedelen in de vorm van een bemiddelingsovereenkomst. Daar kan dan bijvoorbeeld in vermeld worden of er een akkoord is over een schadevergoeding, of wat de afspraken en voorstellen over de toekomst zijn. Een rechter kan dat dan vervolgens opnemen in zijn vonnis en er eventueel rekening mee houden.  

De strafuitvoeringsrechtbank kan ook rekening houden met de herstelbemiddeling, maar het is geen doorslaggevend argument. Dat betekent dus dat het voor de dader niet per se impact heeft op zijn (vervroegde) vrijlating.

5. Wat is het verschil tussen herstelbemiddeling en bemiddeling in strafzaken?

Naast herstelbemiddeling bestaat er ook zoiets als bemiddeling in strafzaken. En die twee zijn absoluut niet te verwarren. Herstelbemiddeling draait rond het contact tussen slachtoffer(s) en dader(s). De "herstelgedachte" staat centraal: de straf van de dader vervalt dus niet. 

Bemiddeling in strafzaken daarentegen heeft een heel ander doel voor ogen. Ook hierbij communiceren dader en slachtoffer, maar de bedoeling is om het geschil ter regelen zonder dat er een rechter moet optreden.De schade herstellen – materieel en/of moreel - is een basisvoorwaarde. Niet alle zaken komen in aanmerking voor zo’n bemiddeling: alleen wanneer de procureur meent een gevangenisstraf van minder dan twee jaar te moeten vorderen, kan hij opteren voor een bemiddelingsprocedure.

De laatste jaren gaat het aantal bemiddelingen in strafzaken in stijgende lijn. Zo waren er in 2016 3.781 nieuwe mandaten voor zo'n bemiddeling, tegenover 3.634 in 2015. 

Bekijk vanavond de reportage "Oog in oog" van Dirk Leestmans om 20.30 uur op Canvas. Als u meer informatie wil over herstelbemiddeling kan u op de site van Moderator terecht.