100 jaar geleden: Amerikaanse president komt met gedurfd vredesprogramma

In deze reeks brengen we grote en kleine gebeurtenissen tijdens de Eerste Wereldoorlog, deze week van 3 tot 9 januari 1918: de Amerikaanse president Wilson formuleert programma voor wereldvrede, Duits-Russische onderhandelingen lopen moeizaam, Brits hospitaalschip getorpedeerd, Britse dagen zonder vlees, ...

In een toespraak tot het Congres van de Verenigde Staten heeft de Amerikaanse president Wilson een aantal voorwaarden voorgesteld die voor hem “het enige mogelijke programma” voor een wereldvrede vormen.

Het programma omvat veertien punten, zowel algemene principes voor een toekomstige vrede als min of meer concrete eisen om de oorlog te beëindigen.

Als grote principes wil Wilson eerst en vooral dat er geen geheime afspraken worden gemaakt bij vredesonderhandelingen. Hij wil ook in de toekomst vrije vaart op zee, een zo  vrij mogelijke handel en ontwapening.

Volgens de Amerikaanse media is Wilson door zijn toespraak  definitief de leider geworden van de democratische wereld ( Brooklyn Daily Eagle, 13-01-1918)

Onder de meer concrete eisen valt op dat hij wil dat België wordt hersteld als soevereine staat. Ook wil hij, in eerder bedekte termen, dat Duitsland Elzas-Lotharingen aan Frankrijk teruggeeft.

Ook wil hij zelfbeschikkingsrecht voor de volkeren van Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk en de oprichting van een Poolse staat.

Het laatste punt is de oprichting van een “algemene vereniging van naties”. Dat is het al lang circulerend idee van een Volkenbond, die in de toekomst de vrede zou moeten bewaren.  

"De Amerikaaanse voorstellen komen boven het donkere Duitse 'vredesgas' uit, de vleermuis van de Duitse diplomatie vlucht voor het licht van de voostellen van de president en de hele wereldbevolking kijkt uit naar rechtvoordigheid voor iedereen" ( tekeningen uit de The Brooklyn Daily Eagle van 9 en 10-01 en de Los Angeles Evening Herald van 15-01-1918

Wilsons voorstellen sluiten aan bij de principes die de Russen op de vredesbesprekingen in Brest-Litovsk voeren. Hij geeft in zijn rede complimenten aan de Russen en bekritiseert tegelijk de Centrale Mogendheden die bij die besprekingen geen concessies willen maken.

Een paar dagen eerder heeft de Britse premier Lloyd George de oorlogsdoelen van zijn regering verduidelijkt. Ook hij geeft enkele grote principes waarop een rechtvaardige vrede moet gebaseerd zijn en zijn eisen zijn vrij gematigd. Maar Lloyd George voegt er uitdrukkelijk aan toe dat zo’n rechtvaardige vrede er enkel kan komen na een Geallieerde overwinning.

De Duitse pers is, vanzelfsprekend, niet onder de indruk. Wilson wordt er meestal als een hypocriet voorgesteld. Links, "De brave, kleine Woodwrow Wilson treft weer eens geen schuld", een verwijzing naar de grote ramp in het Canadese Halifax, waar een munitieschip ontplofte. Rechts, "de nieuwe gasmaskers van Wilson en zijn bondgenoten tegen de Duitse vredesinspanningen". ( Lustige Blätter, nr 1 en 3, 1918)

Finlands onafhankelijkheid erkend

Rusland aanvaardt de afscheiding van Finland. Het Heel-Russisch Centraal Uitvoerend Comité heeft op 4 januari de onafhankelijkheid erkend op voorstel van de regering.

De bolsjewieken erkenden eerder al het recht op zelfbeschikking van het land. Formeel was Finland trouwens geen deel van de Russische staat. Het was meer dan een eeuw een apart grootvorstendom van de Russische tsaren, nadat het voordien tot Zweden behoorde.

Wel was er de vraag over het lot van de Russische garnizoenen in Finland. Duitsland oefende druk uit op de Finse regering om hierover met Petrograd te onderhandelen. Die weigerde aanvankelijk te praten met de bolsjewieken, maar uiteindelijk is dat toch gebeurd.  

Scene in de Finse hoofdstad Helsinki, circa 1914. Finland is nog een overwegend agrarisch land, amper 10 % van de bevolking woont in steden. Opvallend, zowat de hele bevolking kan er lezen en schrijven.

Meteen na de Russische erkenning volgde de erkenning door Duitsland, Zweden en ook Frankrijk.  De meeste andere Geallieerde landen zijn niet van plan Frankrijks voorbeeld te volgen, ook de Belgische regering niet. Ze vrezen de Duitse invloed op Finland en willen de antibolsjewistische Russen niet voor het hoofd stoten.

In Finland zelf is de situatie zeer gespannen. In de grote steden heeft de arbeidersbeweging een Rode Garde gevormd. Dit als reactie op de burgerwachten die de conservatieve regering steunen. Bovendien zijn de “Finse Jagers” naar Finland teruggekeerd: pro-Duitse (meestal Zweedstalige) Finnen die aan Duitse zijde tegen de Russen vochten en nu als zelfstandige militie opereren.  

Finse jagers in een Duitse kazerne

Intussen vragen de inwoners van de Aland-eilanden in een officieuze volksraadpleging om zich bij Zweden aan te sluiten. De Aland-eilanden liggen in de Oostzee tussen de Finse en de Zweedse kust. Ze behoren tot Finland, maar vrijwel iedereen spreekt er Zweeds. Er is op de eilanden een fort met een Russisch garnizoen.  

Naschrift: België zal pas in juni 1919 Finland erkennen, een maand na het Verenigd Koninkrijk.

Trotski op onderhandelingen in Brest-Litovsk

De vredesonderhandelingen tussen Rusland en de Centralen in Brest-Litovsk zijn hervat.

Een verzoek van de Russen om de conferentie naar Stockholm te verleggen is door de andere partijen afgewezen. In Stockholm zouden de onderhandelaars alleen via draadloze telegrafie in contact met hun regeringen kunnen komen, zodat hun berichten kunnen worden onderschept.

Voortaan leidt volkscommissaris voor Buitenlandse Zaken Lev Trotski de Russische delegatie.

De Russische delegatie in Brest-Litovsk: van links naar rechts, zittend Lev Kamenev, Adolf Joffe, Anastasia Bitsenko, rechtstaand V. Lipsky, Peteris Stucka, Lev Trotsky en Lev Karakhan

Trotski heeft meteen de sfeer van de conferentie veranderd. Bij zijn aankomst weigerde hij de Duitse opperbevelhebber prins Leopold te begroeten, maar hij deelde wel bolsjewistische propaganda uit aan de Duitse soldaten. Toen de Duitse generaal Hoffmann daartegen protesteerde, herinnerde Trotski er niet zonder ironie aan dat hij ooit in Duitsland bij verstek werd veroordeeld.

Trotski wil ook niet meer dat de delegaties samen dineren. Hij vermijdt een familiaire sfeer met de tegenpartij en reageert ijskoud op diplomatieke vleierij.  Op de besprekingen zelf stelt hij zich bikkelhard op, waarbij hij met zijn scherpe tong het imperialisme van zijn gesprekspartners hekelt.

Links, "de Duitse vredesvoorstellen aan Rusland blijken niet meer dan een vodje papier te zijn", rechts, "De Russische vlieg wil niet verstrikt raken in het web van de Duitse spin" (New York Tribune, 8 en 9-01-1918)

De besprekingen zelf verlopen moeizaam. Voor de Centralen in het nu duidelijk dat er alleen over een afzonderlijke vrede met Rusland kan worden gesproken. De andere Geallieerde landen blijven onderhandelingen afwijzen.

Trotski's optreden in Brest-Litovsk leidt tot dit merkwaardig editoriaal in de Amerikaanse Tacoma Times van 19 januari 1918.  De uitgever excuseert zich dat hij Trotski, zoals vele anderen, eerst een gek heeft genoemd. Maar zijn vredesvoorstellen zijn op zijn minst origineel en al zullen zij het wellicht nooit eens worden, toch laat de uitgever weten dat Trotski geen dwaas is en zijn respect verdient.

Wilde Ludendorff ontslag nemen?

De Duitse generale staf ontkent alle geruchten dat generaal Erich Ludendorff zou ontslag nemen.

Ludendorff is de nummer twee van de Duitse generale staf. Het is bekend dat hij harde, nationalistische standpunten verdedigt, waarin hij gesteund wordt door zijn chef, veldmaarschalk von Hindenburg.

Zopas zijn Hindenburg en Ludendorff van hun hoofdkwartier naar Berlijn gereisd voor overleg met keizer Willem II en minister van Buitenlandse Zaken von Kühlmann. Ze zouden bezwaren hebben tegen de al te toegeeflijke houding van de minister bij de onderhandelingen in Brest-Litovsk, waar sprake is van een “vrede zonder annexaties”. 

Of Ludendorff echt wilde opstappen is niet duidelijk. Mogelijk heeft hij het gerucht laten verspreiden om de regering onder druk willen zetten. Volgens sommige geruchten zou de Duitse kroonprins achter hem staan.  

Von Hindenburg, keizer Willem II en Ludendorf buigen zich over de kaart van Europa

Dit alles toont wel hoe groot de invloed is van de generale staf, die het Pruisisch militarisme incarneert, op de Duitse politiek. Het is geen geheim dat Hindenburg en Ludendorff willen dat Duitsland grote delen van het voormalige Russische Rijk annexeert, zoals de Baltische gebieden.

De Deutsche Vaterlandspartei, de machtige Duitse pressiegroep die veel invloed heeft op het officierenkorps, heeft op een bijeenkomst in Düsseldorf een “waardevolle vrede” geëist. De groep zei al eerder dat Duitsland behalve het Balticum ook stukken van Russisch Polen en de Oekraïne moet aanhechten, en daarnaast ook België, Luxemburg en delen van Frankrijk, plus Belgische, Britse en Franse kolonies.

Een van de bekendste kopstukken van de Vaterlandspartei, admiraal von Tirpitz, zei dat het voor Duitsland “noodlottig” zou zijn om Antwerpen en de Belgische kust op te geven.  

De succesvolle Duitse jacht, na België, Servië, Montenegro, Roemenië en Rusland is nu ook Italië neergeschoten. In het midden kijkt von Hindenburg tevreden toe, links achter hem staat Ludendorff (Lustige Blätter, nr 2, 1918)

Tsjechen eisen zelfbeschikkingsrecht op

Op 6 januari hebben meer dan honderd Tsjechische parlementsleden op het stadhuis van Praag een verklaring goedgekeurd waarin ze “het recht op zelfbeschikking van naties, groot en klein”, opeisen. Ze zeggen dat de Tsjechen willen leven in “een soevereine en vrije staat, dat hun historische landen en hun Slowaakse tak omvat”.

Het gaat om Tsjechische leden van de Oostenrijkse Rijksraad, die meer dan een jaar geleden besloten om voortaan als één groep op te treden om zo de Tsjechische belangen binnen Oostenrijk te verdedigen.

De Tsjechische landen Bohemen en Moravië behoren al eeuwen aan de Oostenrijkse (Habsburgse) kroon. De Slowaken, die cultureel nauw bij de Tsjechen aanleunen, behoren tot Hongarije, dat eveneens Habsburgs is, maar een eigen parlement en regering heeft.

Met deze “Driekoningenverklaring” willen de Tsjechen in de eerste plaats druk uitoefenen op de Oostenrijkse regering die in de Rijksraad maar weinig steun heeft. Keizer Karel van Oostenrijk wil meer autonomie aan de volkeren van zijn rijk geven, maar deze verklaring gaat wel verder.  

Kaart met verschillende bevolkingsgroepen in het Oostenrijks-Hongaarse rijk uit 1911

De verklaring sluit aan op de standpunten van de Tsjechische Nationale Raad, een in Parijs gevestigde organisatie die met de steun van de Geallieerden een onafhankelijke Tsjechische of Tsjecho-Slowaakse staat wil.

Het principe van het zelfbeschikkingsrecht der volkeren wordt meer en meer naar voorgeschoven als een manier om tot een echte vrede te komen. Voor een multinationaal rijk als Oostenrijk-Hongarije zou dat echter tot een totale ontbinding kunnen leiden.

De Oostenrijkse overheid probeert  de verspreiding van de tekst tegen te gaan. De vertegenwoordigers van de grote Duitstalige minderheid in Bohemen en Moravië reageren zeer negatief op de Tsjechische eisen. Ze vinden dat de overwegend Duitstalige delen van die gebieden zich desnoods moeten afscheiden.  

Brits hospitaalschip getorpedeerd

Op 4 januari is het Britse hospitaalschip ‘Rewa’ voor de Engelse kust vergaan.

De ‘Rewa’ was een passagierschip dat op Indië voer, maar was omgebouwd voor het vervoer van patiënten. Het schip kwam van het eiland Moudros in de Egeïsche Zee en vervoerde 279 gewonden van de oorlog in de Balkan.

Ten noorden van Cornwall werd het door een torpedo getroffen. Het schip zonk in twee uur. In die tijd konden alle patiënten en medisch personeel veilig van boord worden gehaald, net als bijna de gehele bemanning. Vier machinisten werden echter bij de explosie gedood.  

De bemanning van de duikboot kijkt toe, terwijl de Rewa zinkt (La Domenica del Corriere, 20 tot 27 januari 1918)

De Geallieerden reageren woedend. De torpedering is een schending van de Haagse Conventie over de bescherming van hospitaalschepen. De ‘Rewa’ had immers duidelijk de insignes van een hospitaalschip en was ongewapend. Inspecteurs van het neutrale Spanje hadden dat nog tijdens de reis bevestigd.

De Duitse marine ontkent dat het schip door een Duitse torpedo is getroffen en legt de schuld bij een Britse zeemijn.  

Naschrift: de commandant van de U-boot die de ‘Rewa’ tot zinken bracht, Wilhelm Werner, zou voor deze en andere duikbootaanvallen na de oorlog worden vervolgd wegens oorlogsmisdaden. Hij vluchtte een tijd naar Brazilië en werd uiteindelijk door het Duitse gerecht buiten vervolging gesteld. Later werd hij een overtuigde nazi en een SS-officier.  

De Rewa in betere tijden voor anker in de haven van Malta

Dagen zonder vlees in Groot-Brittanië

Het gebrek aan voedsel wordt in Groot-Brittannië alsmaar nijpender. Door de totale Duitse duikbotenoorlog, een harde winte en de grote behoefte bij het leger worden de voorraden alsmaar krapper. Het verantwoordelijke Britse ministerie overweegt om te gaan rantsoeneren, waar het land tot nu toe aan is ontsnapt.

Ook vlees is erg schaars aan het worden. Het ministerie heeft de controle over de bevoorrading overgenomen en op 8 januari in Londen, 9 januari in de rest van het land zijn er dagen zonder vlees.

Er zijn veel kandidaten om het magere koetje te kopen, maar de boer mag het niet. Karikatuur van Joseph Staniforth in de Western Mail, 7 januari 1918