Oog in oog, of oog om oog: welke richting willen we als samenleving uit?

De documentaire "Oog in oog" biedt een indringend, realistisch en genuanceerd beeld van wat 'herstelbemiddeling' betekent. Aan de hand van één casus wordt duidelijk gemaakt wat de mogelijkheden van deze nieuwe benadering zijn, maar ook waar de grenzen liggen. 

labels
Opinie
Aansturen van de 'opinie' teaser o.a. op de home pagina en 'opinie' weergave op een detail artikel. Deze tag zorgt er ook voor het automatisch aanvullen van de 'opinie' overzichtspagina

Twee zussen krijgen het aanbod om in gesprek te gaan met de moordenaar van hun broer. Ze vechten elk op hun manier met wat gebeurd is. Ze delen gevoelens van woede, verdriet, onrecht en onmacht. Het assisenproces zorgt eerst voor zekerheid en erkenning, maar het loopt anders uit: voor de ene zus worden alle antwoorden geleverd (‘Er valt niets uit te leggen’), de andere zus heeft meer vragen na het proces dan ervoor.

Op de brief vanuit de gevangenis reageren beide zussen heel verschillend: de ene begrijpt niet hoe je als dader daartoe het lef kunt hebben, de andere weet niet wat ermee te doen. Vol van emoties getuigt de eerste zus dat niets hersteld kan worden, dat je van haar geen begrip mag verwachten. Ze gelooft niet in oprechte spijt en vreest dat de dader handelt uit eigenbelang, dat het past in zijn strategie om vlugger uit de gevangenis te geraken. De andere zus gaat wel in op het verzoek. Ze wil de feiten beter begrijpen, hoe het zover is kunnen komen, of hij echt beseft wat hij gedaan heeft, of hij zijn verantwoordelijkheid wil opnemen.     

Een sorry kan gemeend zijn. Door dat gesprek kreeg ik mijn broer voor een stuk terug.

Het gesprek is zwaar, maar biedt de zus een heel ander beeld, een nieuw perspectief. Wat tijdens het assisenproces niet gezegd kon worden (‘alles was voorgekauwd’), krijgt nu wel een plaats. Er verschijnt een ander verhaal, een ander soort ‘dader’. ‘Sorry zeggen in persoon’ lukte niet tijdens het assisenproces, er was geen ruimte voor. Jaren later biedt bemiddeling die veilige ruimte wel: een plaats waar dingen anders benoemd kunnen worden, ‘uit het hart kunnen komen’, waar spijt oprecht betuigd kan worden. De harde confrontatie laat geen ruimte voor façade. Een goedkoop gebaar van de dader? ‘Een sorry kan gemeend zijn’, getuigt de zus achteraf, ‘door dat gesprek kreeg ik mijn broer voor een stuk terug.’ 

Voor alle misdrijven

De casus uit de documentaire is geen uitzonderlijk verhaal. Jaarlijks wordt er in Vlaanderen bemiddeld in zulke gevallen. Wat de documentaire niet toont, is de zorgvuldige voorbereiding en begeleiding van een dergelijk gesprek door een bemiddelaar. Bemiddeling tussen slachtoffers en daders van misdrijven is mogelijk binnen meerdere wettelijke kaders, zowel binnen het jeugd­sanctie­recht als binnen het gewone strafrecht. 

Het zijn vaak de ernstigere misdrijven waar herstelbemiddeling de grootste waarde heeft.

Dit jaar bestaat ‘herstelbemiddeling’ in ons land 25 jaar. Het is de vzw Moderator die via plaatselijke diensten deze bemiddeling - zoals in de documentaire - aanbiedt. Herstelbemiddeling gebeurt niet enkel in de fase van de stafuitvoering, maar kan ook plaats vinden in de periode voorafgaand aan het proces. Slachtoffers en daders worden over deze mogelijkheid geïnformeerd door justitie en het staat hen volledig vrij om hier al dan niet gebruik van te maken.

Herstelbemiddeling is wettelijk mogelijk voor alle misdrijven, ongeacht het soort misdrijf of de ernstgraad. En dat laatste is een goede zaak: het zijn vaak de ernstigere misdrijven waar herstelbemiddeling de grootste waarde heeft, waar dader en slachtoffer er het meeste belang bij hebben om met elkaar in gesprek te treden.

Herstelbemiddeling biedt de mogelijkheid om vragen te stellen, woede en emoties te uiten, de impact van de feiten concreet te maken, antwoorden te formuleren, excuses aan te bieden, materieel of immaterieel herstel mogelijk te maken. Herstelbemiddeling biedt een heel eigen forum, niet gericht op polarisatie, zelfverdediging of minimalisatie, maar op dialoog: het moeilijke proces om ‘de andere’ in de ogen te kijken, het kunnen luisteren en kunnen spreken, het toegroeien naar besef en begrijpen. 

Tijden zitten niet mee

Is dit een naïef verhaal? Zijn mensen wel geïnteresseerd in bemiddeling en vooral: wie is daartoe - emotioneel - in staat?

De tijden zitten niet mee: het koesteren van een vijandbeeld en bedreiging in menselijke relaties, het steeds maar harder straffen uit onmacht en onwetendheid (in tijden van dalende criminaliteit). Waar blijft het debat over de zinvolheid en de betekenis van straffen? Wat soort rechtscultuur willen we bevorderd zien? Is vergelding een natuurlijke noodzaak, of kent het verschillende inhouden en betekenissen? ‘Wie niet horen wil moet voelen’: om wát te voelen, met welk gevolg? 

Uit onderzoek weten we dat 40 tot 75% van de slachtoffers geïnteresseerd is in een gesprek met de dader, als daartoe een veilige omgeving en deskundige hulp worden geboden.

Omgaan met onrecht is een opgave, een proces waar tegenstrijdige belangen zich uiten. Precies daarom hebben we rechtbanken nodig, maar dan wel rechtbanken die een forum creëren voor een doorleefd, participatief gebeuren dat maximaal leidt tot herstel van de rechtsvrede. Voor dat soort herstel heb je betrokkenheid nodig, en actieve deelname. Hiertoe kan bemiddeling bijdragen.

Uit onderzoek weten we dat 40 tot 75% van de slachtoffers geïnteresseerd is in een gesprek met de dader, als daartoe een veilige omgeving en deskundige hulp worden geboden. Voor de dader is het effect van bemiddeling op het beperken van recidive groter dan het ondergaan van een gewone rechtspleging en dit verschil is het meest uitgesproken bij ernstige misdrijven, waar de dader het slachtoffer persoonlijk ontmoet heeft.

Persoonlijke evolutie

Blijft er nog de motivatie van de dader. Motivatie is geen eenduidige, statische aangelegenheid, evenmin als schuldbesef en verantwoordelijk­heids­gevoel dat zijn. In ons huidige strafrecht zien we deze zaken echter te vaak in termen van alles of niets, terwijl we aan betrokkenen precies de mogelijkheid zouden moeten bieden om een persoonlijke evolutie door te maken.

Kunnen we op dit ogenblik beweren dat ons strafrecht dat optimaal doet? De ervaring leert dat de meerderheid van de daders wel degelijk openstaat voor een dergelijk proces en dat opportunistische motieven snel doorgeprikt worden in een ontmoeting met het slachtoffer. 

Bij herstelrecht ligt de focus op het maximaal bekomen van herstel, waarbij heling voorrang krijgt op vergelding.

Herstelbemiddeling maakt deel uit van een bredere, internationale beweging die aangeduid wordt met de term ‘herstelrecht’ (‘restorative justice’). Herstelrecht staat voor een benadering van criminaliteit waarbij dader, slachtoffer en samenleving niet op een abstracte, maar op een concrete, directe en actieve wijze worden betrokken. Dit wordt mogelijk gemaakt via methoden als bemiddeling en ‘conferencing’ (herstelgericht groepsoverleg). De focus ligt op het maximaal bekomen van herstel, waarbij heling voorrang krijgt op vergelding. 

Welk rechtssysteem verkiezen we? Uiteraard kan en hoeft niet iedereen deel te nemen aan bemiddeling. Belangrijker is de vraag: bieden we voldoende mogelijkheden aan hen die hiervan gebruik willen maken? Geven we deze processen werkelijk een kans? Welke politici steken daar hun nek voor uit? Oog in oog, of oog om oog: welke richting moet een samenleving uitgaan?

___
VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.