Basilica di Sant'Apollinare Nuovo -  Ravenna

Ze kwamen uit het oosten en ze bleven plakken in de kunst

De kans is reëel dat er vandaag aan uw deur wordt gebeld door drie vreemdelingen, die uit zijn op uw snoep. Terwijl ze volgens de Bijbel toch net geschenken bràchten. De drie koningen zijn een vaste culturele waarde. Ontelbaar zijn de kunstenaars die aan de slag gingen met de “aanbidding der wijzen”. Van Rubens tot Monty Python. Jan Decleir maakte hen onsterfelijk in de versie van Dario Fo. 

De schaarse feiten in de Bijbel geven kunstenaars natuurlijk veel dichterlijke vrijheid. Enkel in het evangelie van Matteüs is sprake van "wijzen uit het oosten". Ze werden gesignaleerd 12 dagen na de geboorte van Jezus Christus. Ze volgden de ster van Betlehem, die stil bleef staan boven de stal en brachten een bezoek aan de pasgeboren koning der Joden.

Daarna openden ze hun kistjes met kostbaarheden en boden het kind geschenken aan: goud en wierook en mirre.

Namen duiken pas later op: Caspar, Balthasar en Melchior. Rijk waren ze alleszins, te oordelen aan de dure cadeaus die ze meebrachten: goud, wierook en mirre, een zoete hars van een plant uit het Midden-Oosten, vaak gebruikt om te desinfecteren.  

Pas later werden de wijzen "koningen" en zelfs heiligen voor de katholieke kerk. Hun relikwieën bevinden zich in een gouden schrijn in de Dom van Keulen. Resten van hun kostbare geschenken liggen dan weer in een orthodox klooster op de berg Athos in Griekenland.

Geliefd in de kunsten: de aanbidding der wijzen

Catacomben van Priscilla

Iconen, schilderijen en beeldhouwwerk: ontelbaar zijn de afbeeldingen van de drie koningen in de beeldende kunst. De oudste voorstellingen zijn te vinden op fresco’s, bijvoorbeeld in de Priscilla-catacomben in Rome (3de eeuw!) en op sarcofagen. Ze zijn oosters gekleed en lopen op een rijtje om geschenken aan te bieden.

Pas vanaf de 10de eeuw dragen ze een kroon. Opvallend: ze verschillen in leeftijd - 20, 40 en 60 jaar -  om de verschillende levensfasen te benadrukken. Eerst zijn ze allemaal wit, pas vanaf de 12de eeuw duikt er een zwarte koning op.

De “Adoratie van de Magi” (van het griekse magoi: wijzen) wordt een geliefd thema. In het Uffizi in Florence hangt een onafgewerkte versie van Leonardo da Vinci. In het Prado in Madrid kun je je vergapen aan het “Driekoningendrieluik” van Jheronimus Bosch, met bijna karikaturale wijzen, een vierde, halfnaakte koning en Jozef die de luiers van Jezus droogt aan een vuurtje.

Jheronimus Bosch

Andere beroemde “drie koningen” werden geschilderd door Memling, Van der Weyden, Botticelli, Dürer, Velasquez, Rembrandt, Rubens. Een mooie 19de eeuwse versie is van de pre-rafaëliet Edward Burne-Jones.  

De vierde koning

Ook in de literatuur duiken de drie wijzen op.  Van T. S. Eliot is het beroemde gedicht “De reis van de Drie Koningen".

Het was een koude tocht, en de slechtste tijd van het jaar voor een reis, voor zulk een verre reis.  

De Amerikaanse priester-schrijver Henry van Dyke schreef "The Other Wise Man" over een vierde koning, die nooit aankomt in Betlehem, en al zijn geschenken onderweg aan de armen cadeau doet. In “Gaspard, Melchior et Balthasar” van de Franse schrijver Michel Tournier arriveert die vierde koning pas 33 jaar later in Jeruzalem ...  net op tijd voor de kruisiging van Jezus.

Felix Timmermans schreef in 1924 "En waar de sterre bleef stille staan". Cineast Gust Van den Berghe verfilmde dat toneelstuk in 2010 tot "Little Baby Jesus of Flandr".

Ook in Monty Pythons "Life of Brian" uit 1979 komen de drie koningen op kraambezoek. Hoewel Maria hen maar binnenlaat als ze de dure cadeaus ziet.

'k Zen in den hemel, bovenop m’n brave kemel

Dario Fo schreef een wonderlijke versie van het verhaal: “Het eerste mirakel van het kindeke Jezus”. Jan Decleir kroop in het vel van alle drie de koningen en schreef een sterk stukje theatergeschiedenis in 1987. Bekijk hieronder een fragment, uit het VRT-archief.

Video player inladen ...

"Ze kwamen van bij en ze kwamen van ver"

En dan zijn er de vele  volksliedjes, springlevend en wel. “Drie koningen, drie koningen, geef mij een nieuwe hoed” of “Daar kwamen drie koningen met ene ster”. Herman van Veen bewerkte “Ze kwamen uit het oosten, ze kwamen van ver”.

Uit de discotijd dateert "Comme les rois mages en Galileé" van Sheila.