Amerika had meer moeten luisteren naar Joan Didion: het midden valt uit elkaar

Elke week kijkt onze man in Amerika met verwondering naar de gebeurtenissen en het leven in de Verenigde Staten. Deze week heeft hij het over een van zijn voorbeelden: de Amerikaanse schrijfster en journaliste Joan Didion.

Ik leef nu méér dan een jaar in Amerika. Heel vaak heb ik paniek gehoord en groeiende ongerustheid gezien. Veel wakkere burgers vertrouwen hun president niet, schamen zich voor hem. Elke dag nemen ze een nieuwe raketaanval waar op de feiten en de realiteit. Elke dag worden ze ondergedompeld in een soort alternatieve wereld, de wereld volgens Trump. Een alternatieve wereld die tegelijk echt is, al lijkt hij soms meer op fictie. Het is écht.

Schoonheid waar je slimmer van wordt

Om deze tijd te begrijpen, moet je op zoek naar meer kennis over de wereld. Heel soms helpt een schrijver je daar bij. Ik bijvoorbeeld word geregeld geholpen door de boeken van de Amerikaanse schrijfster Joan Didion. Didion was voor mij dé ontdekking van het afgelopen jaar. Wat Georgia O’Keeffe is voor de Amerikaanse schilderkunst, dat is Joan Didion voor de (literaire) journalistiek: schoonheid waar je slimmer van wordt.

Didion grijpt de tijd vast, zoals in haar essay "Slouching Towards Betlehem" (1968), over de verwaarlozing van kinderen van hippie-ouders in de jaren 60 van de vorige eeuw. In de aanhef verwijst ze naar een gedicht van W.B. Yeats, "The Second Coming": "Things fall apart, the center cannot hold. Mere anarchy is loosed upon the world." Een onvoorstelbaar krachtige versregel, uit 1919. Een zinnetje dat ons huidige tijdsgewricht uitstekend vat. 

Things fall apart, the center cannot hold. Mere anarchy is loosed upon the world

J.B. Yeats

Ja, het centrum valt uit elkaar. Het midden verkruimelt, verdwijnt. De desintegratie van de bestaande wetten en orde zet zich in ijltempo door. We proberen ons, met al de macht die we in ons hebben, vast te klampen aan wat was, aan wat onvermijdelijk uit onze handen glipt. Het is wat wetenschappers entropie noemen. De tweede wet van de thermodynamica, die ons toont dat de wereld uiteindelijk niet ordelijker wordt, maar steeds wanordelijker. Dat zaken ontaarden, evolueren richting verval en chaos. Voorwaar geen optimistische gedachte. Entropie. Chaos. 

Joan Didion en haar echtgenoot in 1977. AP1977

Een pin in je hart

Ik leerde de inzichten van Joan Didion (1934) kennen in de documentaire "Joan Didion: The center will not hold" op Netflix. Didion heeft veel tragiek gekend in de voorbije vijftien jaar. Op goed 18 maanden tijd – tussen de winter van 2003 en de lente van 2005 – stierven haar man (71) en haar dochter (39). Ze schreef daar twee prachtige boeken over: "Blue Nights" over de dood van Quintana, "The Year of Magical Thinking", het persoonlijke rouwbeklag over haar man die onderuitzakte aan haar keukentafel, tussen kerst en nieuw van 2003. Een hartaanval die John Griffin Dunne trof midden in een zin. U zult geen prachtiger boeken over rouwverwerking en verlies tegenkomen. Zo sober, zo mooi, als een pin in je hart.

Joan Didion schrijft persoonlijk én documentair-zakelijk. Een vreemde maar fascinerende mix. Bijtend precies voorspelt ze in haar boeken de waanzin die onze tijd voortdurend plaagt. Didion ziet helder, en is daardoor ook helderziend. Didion is een uiterst scherpe waarneemster die in prachtig proza het tijdsgewricht beschrijft. Didion denkt overigens niet dat alles oké wordt. Er zijn bij Didion geen happy endings, geen gesuikerde weergaves van de realiteit.

In "The Year of Magical Thinking" (2005) schrijft ze dat ze al sinds haar kindertijd in Californië (ze groeide op in Sacramento) het dwingende gevoel heeft dat alleen door de ritmiek en de rangschikking van woorden op papier het leven enigszins beheersbaar en leefbaar is. Dat vind ik ook de essentie van mijn journalistiek werk: om met de ellende van de wereld om te kunnen, moet je orde scheppen in woorden, zinnen en alinea’s. Een oncontroleerbare wereld op kleine schaal toch beheersen.

Didion kan geweldig goed schrijven, met een de koele precisie van een ijspriem. Alle woorden hebben betekenis, in wat ze zeggen, en in hoe ze het zeggen. In deze tijd lijkt dat een zeldzaam goed. In onze tijd waar zo kwistig met woorden wordt gestrooid. Didion is de chroniqueuse van een krimpende tijd. 

…Children who were never taught and would never learn the games that held the society together…

Joan Didion

Didion schreef vooral journalistieke boeken. Ze schreef ook romans, bewerkte films en schreef memoires. Haar lezen is als een zaklantaarn cadeau krijgen die doorheen de mist van deze tijd kan kijken. Altijd zoekt ze de rand van de afgrond op, daar waar we nog net op of langs kunnen lopen. The Center will not hold. 

We tell ourselves stories in order to live

Joan Didion

In "The White Album" (1979) hanteert ze een wonderlijke mix: haar persoonlijke psychologische lijdensweg en bijna-neergang, gemengd met haar scherpe beschouwingen over de Black Panthers, The Doors, Charles Manson en de moord op Sharon Tate. Tate was een persoonlijke kennis van Didion.

De virtuoze stijl van Didion legt de paranoïde sfeer van het einde van de jaren 60 van de vorige eeuw bloot. Weinig schrijvers kunnen dat: hun eigen leven verweven met de tijd waarin ze dat leven leven en de tijdsgeest op de staart trappen. Als een laserstraal rapporteren, minutieus, als met een scalpel de tijd dissecteren. Didion als de X-straal op de Amerikaanse samenleving. Zo zit Didion in een hoekje te kijken in de opnamestudio van The Doors, wachtend op Jim Morrison. Ze houdt een feestje bij haar thuis en ontdekt dat ook Janis Joplin aanwezig is in haar huis in Malibu.

AP2007

Als Joan Didion een hoogst persoonlijk onderwerp aansnijdt zoals haar worsteling met migraines, beschrijft ze eigenlijk bij uitbreiding de Amerikanen die voortdurend hun pijn en hun gevoelens wegmoffelen onder een happy face. Amerika ten voeten uit. Ze schraapt een heel leven samen, een hele samenleving neemt ze op de korrel, door middel van het delen van willekeurige stukjes van haar eigen dagelijkse leven. De banaliteit verheft ze tot iets bijzonders. Pars pro toto.

The Central Park Five

In 1991 schrijft ze een verwoestend stuk in The New York Times Review of Books: "Sentimental Journeys". Een haarscherp essay over de vijf jonge Afro-Amerikaanse jongens die ervan worden beschuldigd een jogster te hebben verkracht en die voor dood te hebben achtergelaten in Central Park. De huidige president, Donald Trump, speelde een hoofdrol, 29 jaar geleden. Trump was ook toen al zeker van zijn stuk: de zwarte jongens waren zo schuldig als wat, en ze verdienden de doodstraf.

Trump betaalde zo’n 100.000 dollar voor paginagrote advertenties in alle New Yorkse kranten om de herinvoering van de doodstraf in New York te eisen. Toen al stookte Trump de laagste instincten van de mens op. Zelfs nu, bijna 30 jaar na de feiten, weigert Trump te erkennen dat de beschuldigden van toen onterecht naar de gevangenis moesten. Filmmaker Ken Burns die een documentaire maakte over de ophefmakende verkrachtingszaak, "The Central Park Five", noemt Trumps commentaren vulgair en racistisch. 

Donald Trump in 1991.

In 2002 werden de vijf zwarte jongens – ze waren toen inmiddels over de dertig  – vrijgepleit en vrijgelaten. Racistische motieven hielden hen meer dan 13 jaar in de cel. Didion schreef in "Sentimental Journeys" over hoe bang makende retoriek, racisme, en de ingesleten beelden over zwarte jongeren, de waarheid in het donker zetten, en het rechtvaardigheidsgevoel geweld aandeden. Het blanke slachtoffer, Trisha Meili, overleefde de aanslag op haar leven en integriteit ternauwernood. Toen ze voor dood werd achtergelaten, op 20 april 1989, was ze een jonge vrouw van 29, een investeringsbankier bij Salomon Brothers. Het kon niet anders of ze moest wel zijn aangerand door jong zwart gespuis, toch? 

Haar verkrachter(s) lieten haar achter aan de 102e straat, de kleren van haar lijf gerukt. Haar schedel ingeslagen, haar linkeroog diep in de kas gedrukt. Niemand die dacht dat Trisha dat zou overleven. De sensatiekrant The New York Post kopte: None of Us is Safe. De sfeer was gezet. Een sfeer van paranoia, achterdocht en racisme. Een week later werd een zwarte vrouw verkracht en vermoord in Brooklyn. Geen haan die er naar kraaide, geen vette krantenkop te zien. Niemand die piepte. Voor de verkrachting van een blanke vrouw was het kot te klein. Vijf zwarte tieners gingen achter de tralies. The Central Park Five.

In het midden van de foto staan drie van de vijf zwarte mannen die onterecht veroordeeld werden voor een verkrachting in Central Park in New York. De foto is genomen toen ze een schadevergoeding toegekend kregen door de stad New York.

Didion schrijft kalm en bedaard over wat ze ziet gebeuren naast en rond de feiten. Didion doet in Sentimental Journeys aan het soort journalistiek dat inzicht biedt, helderder doet kijken naar wat er écht aan de hand is. Iedereen sprong in die dagen op de verkrachtingszaak als het ultieme crimiverhaal, waarin zwarte jongens als roofdieren worden geportretteerd. Didion doet ons begrijpen dat het verhaal onze aandacht afleidt van New Yorks échte, onderliggende probleem: het verval, de aftakeling van de economie, de armoede, de economische onrechtvaardigheid, de vunzigheid van vele media, en corrupte politici die veel samenlevingsproblemen niet oplossen. 

Crimiverhalen zoals de verkrachting in Central Park werken op de grote massa als een soort natuurlijke morfine om de onderliggende realiteit te verdonkeremanen en te verdoven. Crimiverhalen met een goed slachtoffer en een kwade, demonische dader, voeden de Amerikaanse zwart-wit-illusie dat het systeem nooit de schuld krijgt. Terwijl net het falende systeem de hoofdbeklaagde in dit verhaal zou moeten zijn. Dààrom gingen de 5 zwarte tieners naar de gevangenis. Dààrom werd pas 13 jaar na de feiten hun onschuld vastgesteld, schrijft Didion.

De echte dader, een serieverkrachter, bekende in 2002. DNA-onderzoek bevestigde de schuld van Matias Reyes. De voorgevoelens van Didion bleken helemaal waar. Pas vele jaren later kregen de onterecht veroordeelde tieners, intussen veertigers, tientallen miljoenen dollars schadevergoeding van de stad New York. Burgemeester Bloomberg weigerde te betalen. De huidige burgemeester de Blasio betaalde wel. 

Strijd tussen empathie en afstand houden

Didion kan een pak mensen uit mijn vakgebied veel leren. Zij vindt dat journalisten al te veel bezig zijn met de enge wereld van de politici, en te weinig met de politiek. Het resultaat noemt ze politieke pornografie. Journalisten willen al te vaak zelf te dicht tegen de macht aan schurken, omdat ze dan zelf een gevoel krijgen van eigenwaarde en macht: het gevoel dat ze er een beetje toe doen. Echte journalistiek gaat dààr niet over, zegt Joan Didion. Je moet de grote vragen stellen, weg van de schijnwerpers. Wat gebeurt er achter de schermen? Zoals Didion zelf schrijft, over een wankele en mateloze tijd: "In time of trouble, I’ve been trained since childhood: read, learn, work it up, go to the literature. Information is control…"

Didion is rauw en eerlijk. Kijk naar de documentaire op Netflix over haar leven en werk. Elke journalist zal dat moment herkennen als de interviewer haar vraagt hoe het was toen ze op reportage een kind van vijf ontmoette, Susan, dat van haar moeder LSD had gekregen. Hoe is dat, om als journalist oog in oog te staan met een kind op een LSD-trip? Nee, ze antwoordt niet politiek correct op de vraag. Ze antwoordt niet dat ze wilde huilen, haar pen neerlegde, of een ambulance belde. Ze kijkt naar de interviewer, en zegt: "Let me tell you, it was gold. You live for moments like that, if you’re doing a piece. Good or bad."

Een echte journalist herkent dat. Ik herken dat moment. Dat schandelijke moment eigenlijk. Die (soms) noodzakelijke mentale en emotionele splitsing die je als journalist maakt, moét maken, om te kunnen creëren. Reporter zijn vereist een eeuwige strijd tussen empathie en afstand houden. Je kunt niet én de wereld (of een kind) redden, en hem accuraat, haarscherp  beschrijven. Je wil het allerbeste verhaal maken, en de adrenaline voelen stromen als je dat gouden verhaal gevonden hebt. Soms moet je daarvoor een beetje je mens-zijn opzijzetten. Journalistiek moet het oog op de waarheid houden, niet op een bepaalde verantwoording tegenover een sociaal aanvaarde norm. Lastig, soms. Fotograaf Nick Ut deed de twee: hij fotografeerde het meisje dat in brand stond na een napalmaanval in Vietnam, en gooide daarna een emmer water over haar heen om haar te redden. 

Joan Didion kreeg in 2012 uit de handen van Barack Obama een hoge presidentiële onderscheiding (foto). Joan Didion woont aan de Upper East Side, langs Central Park, in Manhattan. Ze is gestopt met schrijven, op haar 84e. Ze is frêle, ze oogt wakker en nog heel scherp. Op haar handen zie je de blauwe aders, hoe die zich aftekenen tegenover haar oude, vermoeide schrijversbotten. Ze ziet nog steeds helder. Maar: helderzienden houden in het jaar 2018 helemaal niets tegen. Ze stellen alleen vast, met fijne precisie.

Amerika had meer moeten luisteren naar Joan Didion. Amerika moet meer boeken lezen van dit levende monument, deze legende van de Amerikaanse literaire journalistiek. Didion heeft het altijd gezegd, en wij hadden het kunnen weten: the center will not hold.