Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Hoe trumpiaans is Trump als wereldleider? 

In zijn eerste jaar als president zette Donald Trump internationale allianties en conventies op de helling. "America First" werd zijn strijdkreet, leidraad en inspiratie. Daarmee drukte hij wel degelijk zijn stempel. Toch zitten er nog veel tegenstrijdigheden in zijn buitenlands beleid en is het vaak minder trumpiaans dan hij laat uitschijnen. 

labels
Bert De Vroey
Bert De Vroey is buitenlandredacteur bij VRT NWS.

In de vroege ochtend van 7 april 2017 werd de luchtmachtbasis van Al Shayrat in Syrië bestookt met 59 geavanceerde Tomahawk-kruisraketten. Het bombardement, gelanceerd van op Amerikaanse schepen in de Middellandse Zee, was volgens president Trump een vergelding voor een dodelijke aanval met sarin op een door rebellen gecontroleerd stadje in de provincie Idlib. Bij die chemische aanval vielen meer dan 70 doden, onder wie ook 20 kinderen. 

De president sprak het Amerikaanse volk toe vanuit Florida, waar hij op dat moment verbleef. Hij zei dat de chemische aanval was uitgevoerd door vliegtuigen die op Al Shayrat waren opgestegen. Juist daarom hadden de Amerikanen precies dat vliegveld onder vuur genomen: om het Syrische regime duidelijk te maken dat chemische aanvallen niet onbestraft zouden blijven,  en tegelijk om de Syrische slagkracht te ondermijnen.

Een "trumpiaans" bombardement?

Het bombardement op Al Shayrat zegt veel over de visie van president Trump op buitenlands beleid en internationale veiligheidsvraagstukken. Zeker nu we, met enige afstand, de effecten en draagwijdte ervan kunnen beoordelen, biedt het een nuttige inkijk in de ziel en de drijfveren van de president. Tegelijk illustreert het de sturende en temperende invloed van de generaals die in Trumps regering en Witte Huis de dienst uitmaken. 

Om te beginnen was de operatie tegen Al Shayrat tegelijk wel en niet trumpiaans. Het trumpiaanse was dat Trump een duidelijk verschil wou maken met zijn voorganger Obama. Die had de Syrische president Assad herhaaldelijk de wacht aangezegd en hem expliciet gewaarschuwd om "de rode lijn" van chemische wapens niet te overschrijden, maar had uiteindelijk nooit ingegrepen. Nog geen drie maanden ver in zijn ambtstermijn zou Trump laten zien dat hij uit ander hout gesneden was.  Al Shayrat was niet alleen een waarschuwing aan Syrië, maar aan de hele wereld (inclusief Noord-Korea of Iran): daag ons niet te veel uit, want we zijn bereid om onze militaire macht daadwerkelijk in te zetten. Het was een beperkte, maar duidelijke manifestatie van Amerikaanse assertiviteit, zoals Trump die graag benadrukte in zijn America First-campagnelijn. 

De operatie tegen de Syrische luchtmachtbasis Al Shayrat was tegelijk wel en niet trumpiaans.

Tezelfdertijd was de actie tegen de Syrische luchtmachtbasis juist een opvallende breuk met Trumps vroegere visie op buitenlands beleid. Jaren voorheen had hij Obama herhaaldelijk gewaarschuwd om niet in te grijpen in Syrië; zo'n aanval zou de VS veel geld kosten en niets dan problemen bezorgen.  Ook tijdens de verkiezingscampagne nam hij de Amerikaanse interventies in het Midden-Oosten op de korrel, inclusief de inval van George W. Bush in Irak. Nation building en mensenrechten mochten de buitenlandpolitiek van Washington niet sturen. America First betekende niet alleen Amerika's macht uitspelen waar het nodig is, maar ook een terugplooien uit gebieden waar Amerika niets te zoeken had. 

Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Emotionele drijfveren

In zijn toespraakje over het bombardement verwees Trump ook naar het afschuwelijke leed dat met Assads chemische aanval gepaard ging. "Het was een trage en brutale dood voor veel slachtoffers. Zelfs prachtige baby's werden wreedaardig vermoord in deze uiterst barbaarse aanval. Geen enkel kind van God mag ooit zo'n horror ondergaan." 

Trump leek oprecht geraakt door de beelden van de aanval die de wereld rond waren gegaan. Bovendien wisten Amerikaanse media dat zijn dochter Ivanka hem tot actie had aangespoord; zij was zo mogelijk nog dieper getroffen door het leed van de Syrische kinderen. Hoe het ook zij, Trump liet zich (tenminste gedeeltelijk) leiden door emotionele motieven: een verlangen om zijn dochter tegemoet te komen, empathie met de slachtoffers van Assad en een hardnekkige aandrang om zich sterker te tonen dan Obama.    

Goede banen

Als de berichtgeving over Trump en Al Shayrat accuraat was, toont die episode meteen twee dingen. President Trump zelf speelt wel degelijk een belangrijke rol in het buitenlands en defensiebeleid. En de president laat daarbij zijn hart en gemoed spreken. 

Tegelijk werd Al Shayrat door Trumps generaals en ministers ook zorgvuldig in goede banen geleid, om te voorkomen dat de vergeldingsactie grotere en ongewilde gevolgen zou hebben. Rusland werd van tevoren gewaarschuwd  - en via Rusland ook het Syrische regime. Daardoor bleef de tol van het bombardement beperkt, zeker in verhouding tot de ingezette middelen (59 Tomahawak-raketten!). Volgens Syrië kwamen zes militairen om en raakten zeven anderen gewond. Zonder waarschuwing vooraf zouden er allicht meer slachtoffers zijn gevallen. Het Pentagon beweerde weliswaar dat het 20 Syrische gevechtsvliegtuigen had vernietigd of beschadigd en dat Assads slagkracht in de lucht aanzienlijk was aangetast. Toch duurde het niet lang of de Syrische luchtmacht was opnieuw aan het bombarderen. 

Trumps bombardement heeft er allicht toe bijgedragen dat het Syrische leger geen chemische wapens meer heeft ingezet. Pas heel recent doken opnieuw berichten op over aanvallen met chloorgas, maar dat is nog niet bewezen. In dat opzicht heeft de operatie schijnbaar effect gehad. Voor de VS bleven de negatieve gevolgen uiterst beperkt. Rusland schortte een tijdje de coördinatie en uitwisseling van informatie op met de Amerikaanse strijdkrachten in het gebied, maar het conflict escaleerde niet. De generaals waren erin geslaagd om Trumps impulsieve en emotionele beleidskeuze beheerst en berekend uit te voeren.

AFP or licensors

Continuïteit

Het bombardement op Al Shayrat was, vanuit ideologisch perspectief,  tegelijk trumpiaans en niet-trumpiaans. En juist dat tegenstrijdige en niet-rechtlijnige is op zichzelf dan weer vintage trumpiaans. Eén jaar na zijn aantreden heeft Trump nog lang geen Trumpdoctrine op de sporen gezet. Daarvoor verdiept hij zich ook te weinig in de dossiers.

In Syrië heeft de regering-Trump, ook na Al Shayrat, Assad en Rusland grotendeels vrij spel gegeven om hun oorlog tegen de rebellen voort te zetten. Tegelijk bleef Washington vooral Koerdische milities steunen, opleiden en bewapenen met het oog op de strijd tegen IS. We mogen aannemen dat Donald Trump zich nauwelijks bemoeit en heel weinig af weet van dat kluwen aan rebellengroepen of van de geopolitieke inzet van de verschuivingen op het terrein: de machtsverhoudingen tussen Koerden, Turkije, Irak en Syrië  - om Iran en de sjiitische invloedssfeer nog niet te vermelden. In de praktijk heeft het Amerikaanse apparaat (defensie, State Department en de inlichtingendiensten) daar in alle stilte het beleid voortgezet van Obama, laverend en schipperend tussen oude allianties (met Turkije bijvoorbeeld) en actuele prioriteiten (de vernietiging van IS via de Koerden). 

Eén jaar na zijn aantreden heeft Trump nog lang geen Trumpdoctrine op de sporen gezet.

De desinteresse van Trump voor moeilijke details heeft de generaals en ministers in Syrië en Irak de ruimte gegeven om daar hun eigen realpolitieke koers uit te zetten. Had Hillary Clinton in het Witte Huis gezeten, had dat wellicht weinig verschil gemaakt. Misschien was de toon tegenover Assad en Poetin harder geweest en zou Clinton meer aansturen op het vertrek van de Syrische president; maar de prioriteiten en acties op het terrein zouden in hoge mate dezelfde zijn.

Babysitters

Met het bombardement op Al Shayrat kon president Trump kort en krachtig zijn stempel drukken op het buitenlands beleid; het was als het ware zijn visitekaartje als commander in chief.  Tegelijk bleef de impact ervan beperkt en werd de regie in handen genomen door rationele generaals en ministers. De vraag is of Al Shayrat ook wat dat betreft symbool kan staan voor Trumps internationale politiek. 

Er wordt in de Amerikaanse media vaak verwezen naar de spanningen en botsingen tussen Trump enerzijds - radicaal nationalistisch, impulsief, rancuneus en narcistisch - en de grown-ups in the room: stafchef John Kelly,  minister van Defensie Jim Mattis en nationaal veiligheidsadviseur Herbert Raymond McMaster. Die zouden de impulsieve en emotionele oprispingen en ideeën van de president weten in te kapselen, ombuigen en temperen. Meer smalend (voor Trump zelf dan) worden ze ook wel 's "babysitters" genoemd - een omschrijving die de president naar verluidt de kast op jaagt. 

Bij Al Shayrat heeft het er alle schijn van dat het inderdaad zo gewerkt heeft. Ook in het uiterst gevaarlijke dossier Noord-Korea lijken de generaals en regering van Trump er vooralsnog in te slagen om militaire avonturen af te blokken. In tegenstelling tot wat het vervaarlijke getwitter van de president doet uitschijnen, proberen ze een plotselinge escalatie te vermijden terwijl ze zich tezelfdertijd op het ergste voorbereiden. 

De generaals haalden eveneens de overhand in de discussie over Afghanistan. Trump baalt van die verre oorlog zonder einde en zou er het liefst zo snel mogelijk een punt achter zetten. Zijn regering wist hem toch te overhalen om extra troepen te sturen, om de dreiging van de taliban en IS het hoofd te kunnen bieden.

AFP or licensors

Getouwtrek voor de camera's

De grown-ups zijn niettemin al op de grenzen van hun invloed gebotst. De erkenning van Jeruzalem als hoofdstad van Israël kon bij meerdere topministers op weinig begrip rekenen. De dreiging van Trump om de deal met Iran te torpederen werd door minister van Defensie Mattis publiek in vraag gesteld. Ook het loslaten van het Klimaatakkoord doet wenkbrauwen fronsen. Om nog te zwijgen van Trumps uitlatingen over shithole-landen of getweet over de grootte van zijn nucleaire knop. 

De radicale, nationalistische America First-standpunten van Trump en sommigen van zijn medestanders worden wel degelijk weerspiegeld in zijn beleidskeuzes. Soms zagen we hoe de strijd zich als het ware live en voor de camera's afspeelde. Bij zijn bezoek aan het nieuwe NAVO-hoofdkwartier in Brussel liet Trump met opzet een verwijzing vallen naar Artikel 5 van het NAVO-handvest (het artikel dat alle lidstaten tot solidariteit verplicht bij een aanval op één van hen). De nationalistische hardliners in zijn team (toen nog Steve Bannon bijvoorbeeld) triomfeerden, de generaals waren onthutst. Maar enkele maanden later, in Warschau, maakte Trump dat alsnog goed. 

AFP or licensors

America First rukt langzaam op

Op ten minste twee terreinen is het machts- en invloedsspel nog volop aan de gang, maar laat de radicale inspiratie van Trump zich al duidelijk voelen.  Wat Israël betreft heeft Trumps Witte Huis al zonder meer grenzen verlegd: in de ogen van de Palestijnen is de VS geen neutrale en betrouwbare bemiddelaar meer. De volgende vraag is hoeveel ruimte Israël van Trump zal krijgen om nog verder te gaan met de uitbouw van joodse nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever, of - sterker nog - om joodse wijken op de Westbank te annexeren en zo het Israëlische grondgebied uit te breiden.

Ook in de relaties met de VN voeren de nationalistische hardliners de druk op. VN-ambassadeur Nikki Haley lijkt zich meer en meer in dat radicale kamp te scharen. De Verenigde Staten verlieten al de Unesco en een VN-Verklaring over Vluchtelingen en Migranten; en ze dreigen met stopzetting van hun financiële hulp aan het VN-agentschap UNRWA, dat hulp verleent aan Palestijnse vluchtelingen. Een volgend mikpunt van hun kritiek zou de VN-Mensenrechtencommissie kunnen zijn. 

In beide dossiers probeert het ministerie van Buitenlandse Zaken tegenwicht te bieden, min of meer geholpen door Mattis en McMaster. Zij beseffen dat Trump met een al te radicaal nationalistische koers de VS steeds verder isoleert op het wereldtoneel, en niet alleen vijand maar ook vriend gaat schofferen.

Maar het State Department zelf wordt door het Witte Huis financieel en operationeel gekortwiekt. Het ministerie moet 30 % besparen, terwijl topposities en ambassadeursposten vacant blijven. Intussen laat Trump geregeld twijfel opborrelen over zijn minister van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson. Dat alles lijkt op een doelgerichte strategie om de rol en het gewicht van het State Department in te perken. Diplomatie is voor Trump geen prioriteit. 

AFP or licensors

Trumpiaans onvoorspelbaar

Tijd voor een paar voorlopige conclusies - en die zijn niet eenduidig. Het buitenlands beleid van Trump is tegelijk wel en niet trumpiaans, tegelijk radicaal en traditioneel, tegelijk America First en old school establishment. Op sommige terreinen en momenten drukt de president zijn stempel, op andere helemaal niet. 

Hoe ingewikkelder de dossiers en de details, hoe meer de generaals en diplomaten hun gang mogen gaan. Hoe makkelijker en simpeler de boodschap, hoe sneller Trump van koers zal willen veranderen.

Sommigen houden vol dat de president veel schreeuwt en scheldt en lawaai maakt op Twitter, maar dat er in wezen niet veel is veranderd in het buitenlandse beleid. Dat lijkt me kort door de bocht. Het America First-gedachtegoed maakt wel degelijk een verschil en kleurt in toenemende mate Trumps beleidskeuzes. Alleen gaat het veeleer om een strijdkreet en losse ideologie dan om een doordachte doctrine of een uitgewerkt actieplan.

Scherper dan dat warrige beeld vol tegenstrijdigheden en onvoorspelbaarheid krijgen we het niet. Ook dat is Trump ten voeten uit.