De grafheuvel  Arzhan 0 ligt diep in een moeras (Foto:Gino Caspari/Universität Bern).

Vroege, onaangeroerde graftombe van een Scythische prins ontdekt in Siberië

Diep in een moeras in de Russische republiek Tuva heeft een team van Zwitserse en Russische archeologen een onaangeroerde Scytische grafheuvel ontdekt. Alles wijst erop dat het niet alleen gaat om de grootste tombe van een Scythische prins of koning in Zuid-Siberië, maar ook om de oudste. Bovendien is het zeer goed mogelijk dat de tombe uitzonderlijk goed bewaarde schatten zal bevatten, mogelijk zelfs een ijsmummie.

De Zwitserse archeoloog Gino Caspari heeft de belangrijkste vondst uit zijn carrière tot nog toe niet gedaan met een schop of een borsteltje, maar van achter zijn computer. Caspari was hoge­resolutie­satellietbeelden aan het bekijken van de vallei van de rivier Uyuk in Siberië, toen hem een cirkelvormige structuur opviel.

En een eerste proefopgraving deze zomer bevestigde zijn vermoeden: de ronde structuur was een koergan, het graf van een lid van de Scytische koninklijke elite. De eerste opgraving gebeurde door onderzoekers van de Universität Bern in samenwerking met de Russische Academie der Wetenschappen en het Hermitagemuseum in Sint-Petersburg.

Scythische krijgers. Tekening naar de versiering van een elektrum beker uit een koergan nabij Kerch.

Geduchte krijgers

De Scythen waren paardrijdende nomaden van Iraanse oorsprong, die van de 9e eeuw v.C. tot de 1e eeuw v.C. een groot deel van de centraal-Euraziatische steppen en graslanden domineerden. Skytia was de Griekse naam voor de graslanden ten noorden en ten oosten van de Zwarte Zee. 

Ze hadden de reputatie geduchte krijgers te zijn en behoorden tot de eerste volkeren die de oorlogsvoering te paard beheersten. De Griekse historicus Herodotus beweerde dat de Scythen na een gevecht drinkbekers maakten uit de schedels van hun overwonnen vijanden en mantels van hun scalpen.

Van de nomadische Scythen zijn weinig nederzettingen bewaard gebleven, maar we kennen wel een behoorlijk aantal grote grafheuvels van hen. In die graven, koergans genaamd, liggen de stoffelijke resten van "koningen, prinsen en prinsessen", van de heersende elite. De overleden leiders kregen ook talrijke grafgiften mee, waaronder veel gouden juwelen, wapens, versierde drinkbekers, en zelfs paarden, zadels en strijdwagens.

Aangezien veel van de grafheuvels gebouwd zijn op permafrost - permanent bevroren grond -, zijn sommige van de graven uitzonderlijk goed bewaard omdat ze constant bevroren zijn geweest. Daardoor was het mogelijk dat erg vergankelijke objecten als voorwerpen uit vilt, zijde en hout bewaard zijn gebleven. Ook het oudste bekende tapijt komt uit een Scythische koergan. En in sommige graven zijn ook "ijsmummies" gevonden, zowel van mannen als van vrouwen. 

Scythische krijgers schieten met hun typische bogen. Een gouden ornament uit een koergan in de buurt van Kertch in Oekraïne.
Een gouden Scythische halsband uit een koergan in Tolstaya Mogila in Oekraïne. Op de onderste ring zijn paarden te zien die verscheurd worden door griffioenen.

"Siberische Vallei der koningen"

Het Zwitsers-Russisch team kon bewijzen dat de grafheuvel, die Tunnug 1 of Arzhan 0 genoemd werd, een gelijkaardige constructie was als de koergan Arzhan 1 die slechts 10 kilometer ten noordoosten van de nieuw ontdekte heuvel ligt. Arzhan 1 werd lang beschouwd als de oudste Scythische tombe in de regio, die ook bekendstaat als de "Siberische Vallei der Koningen" omdat er zo veel koergans gevonden zijn. 

De vroegste koninklijke tombes bestaan uit een cirkelvormige, dikke laag stenen die op een stervormige structuur van boomstammen rust. 

De houten stammen die door Caspari en het team gevonden werden tijdens de proefopgraving, dateren uit de 9e eeuw v.C., zo blijkt uit koolstofdatering. Daarmee zijn ze ouder dan Arzhan 1, dat gebouwd werd tijdens de overgang van de 9e naar de 8e eeuw, en opgegraven werd in de jaren 70.

"We hebben hier een echte buitenkans", zo zei een opgetogen Caspari op de website van de Universität Bern. "De archeologische technieken zijn sinds de jaren 70 heel wat gesofisticeerder geworden. Vandaag hebben we compleet verschillende manieren om materialen te onderzoeken, en om meer te weten te komen over de overgang van de late bronstijd naar de ijzertijd", zei Caspari.

Hij benadrukte ook dat de manier waarop we kijken naar de prehistorie radicaal aan het veranderen is, dankzij de genetica, de analyse van isotopen, geofysische methoden en de recente ontwikkelingen in geografische informatiesystemen en afstandswaarneming. 

Het team heeft de grafheuvel ook opgemeten en ontdekt dat de doormeter zo'n 140 meter was. Daarmee is de koergan ook groter dan de andere in de streek. 

Een gouden Scythisch juweel met twee vechtende hengsten uit Kazachstan (foto: Derzsi Elekes Andor/Wikimedia).

Nooit verstoord

De Arzhan 0-grafheuvel ligt op een moeilijk toegankelijke plaats in moerassig terrein, wat het moeilijker maakt voor grafrovers om er te komen. "De koergan ligt vijf vermoeiende uren per terreinwagen van de dichtstbijzijnde nederzetting", zei Caspari. 

Als de koergan inderdaad, zoals het ernaar uitziet, nooit verstoord is, kan hij mogelijk gelijkaardige schatten bevatten als Arzhan 2. Tussen 2001 en 2004 hebben Duitse archeologen een onaangeroerde grafkamer opgegraven in Arzhan 2, die de rijkste verzameling grafgiften bevatte die ooit gevonden is in de Euraziatische steppe.

Meer dan duizend gouden objecten waren er bij de twee lichamen - een man en een vrouw- in de kamer gezet, naast niet-gouden voorwerpen als prachtig versierde wapens, potten en paarden met verfijnde tuigen. Een enkel stuk, een halsband van de Scythische prins in Arzhan 2, was gemaakt uit massief goud en woog 2 kilogram. Arzhan 2 is wel duidelijk jonger dan Arzhan 0: het dateert uit de 7e eeuw v.C., uit de ijzertijd dus. 

De twee kilogram zware gouden halsband uit Arzhan 2 (foto: Derzsi Elekes Andor/Wikimedia).
Luchtopname van de koergan Arzhan 2 (foto:  Владимир/Wikimedia).

Beschermend ijsschild

De bijzondere kenmerken van de grond in Siberië geven Caspari bijkomende hoop. In de vallei van de Uyuk begint de permafrostlaag - de laag waar de grond het hele jaar door bevroren is - slechts op enkele meters onder het oppervlak. Alles boven die laag ontdooit in de zomer, en organisch materiaal rot dan weg. Onder de dikke laag stenen van de koergans kunnen de zonnestralen echter de grond niet ontdooien. 

"Zeer zelden vormen er zich "ijslenzen" direct onder de koergans", legt Caspari uit. Het ijs verhindert het vergaan van organisch materiaal en beschermt tere materialen. Caspari verwacht dat in de loop van het project er nog vondsten te voorschijn zullen komen. "Als we geluk hebben, vinden we misschien goed bewaard houtsnijwerk of tapijten onder de stenen, of mogelijk zelfs een ijsmummie." 

Anderzijds waarschuwt hij ervoor dat de opwarming van de aarde roet in het eten kan strooien. "De koergan is in gevaar omdat door de stijging van de temperaturen wereldwijd deze schatten gevaar lopen verloren te gaan. De volgende jaren moeten er grote opgravingscampagnes opgezet worden om het volledige object op te graven en de kennis te bewaren die we eruit kunnen winnen", zo zei hij. 

De studie over de eerste verkennende opgraving van Arzhan 0, die gesteund werd door het Schweizerische Nationalfonds (SNF), is verschenen in "Archeological Research in Asia"

Arzhan 0 ligt niet op een terras, zoals de andere koergans in het gebied, maar diep in een moerassig gebied (Foto: Gino Caspari/Universität Bern).
De ijsmummie van de zogenoemde Ukok-prinses, of de prinses van de Altai, die in 1993 gevonden werd in de Altai-republiek in Rusland. Opvallend zijn de tatoeages, onder meer op haar arm.