Video player inladen ...

"Darkest hour": ging Churchill echt in de metro de vechtlust van de Britten peilen?

Vanaf deze week speelt de film "Darkest hour" in onze filmzalen. De indrukwekkende film vertelt het weinig bekende verhaal van de zware crisis in het Britse oorlogskabinet in mei 1940. Enkele ministers wilden het op een akkoordje gooien met Adolf Hitler om de oorlog te vermijden, de pasbenoemde premier Winston Churchill was daar vierkant tegen. Hoe waarheidsgetrouw is de film? En maakte Churchill echt een ritje in de Londense metro om de vechtlust van de gewone Britten te peilen? 

labels
Flip Feyten
Flip Feyten is VRT-journalist. Hij schreef samen met Harry De Paepe het boek "Stiff Upper Lips. Waarom de Engelsen zo Engels zijn".

De film "Darkest hour" gaat over de turbulente eerste weken van Winston Churchill als oorlogspremier in mei 1940. Twee ministers van zijn vijfkoppige oorlogskabinet vreesden een verwoestende oorlog en stuurden aan op vredesonderhandelingen met Hitler. Het waren niet de minsten: de ene was de voormalige premier Neville Chamberlain, en de andere de minister van Buitenlandse Zaken Lord Halifax. Churchill haalde alles uit de kast om hun plan te verhinderen. Hij deed halve beloften, won tijd en zocht steun voor zijn onverzettelijke voornemen om nazi-Duitsland tot de laatste snik te bekampen.

Acteur Gary Oldman als Winston Churchill in de film "Darkest hour" © 2017 FOCUS FEATURES LLC. ALL RIGHTS RESERVED.

In de metro

In de film schrikt Churchills chauffeur zich een hoedje als de premier onverhoeds uit de regeringslimousine stapt en de metro induikt. Ook de gewone Londenaars in het metrostel zijn verbouwereerd als ze plots oog in oog staan met hun premier. Hij vraagt hen doodgemoedereerd om een vuurtje voor zijn sigaar (roken mocht toen nog in de metro). En vervolgens vraagt hij hen wat hij moet doen: onderhandelen met Hitler, of vechten tot de dood. Hun reactie levert de meest spraakmakende en ontroerende scène van de film op. Maar is dat ook echt gebeurd? Raadpleegde de premier gewone burgers om zijn standpunten kracht bij te zetten in het verdeelde oorlogskabinet? 

Acteur Gary Oldman als Churchill in de metro in de film "Darkest hour" © Focus Features

Anthony McCarten, de scenarist van de film "Darkest hour" geeft het meteen toe: nee, het is niet erg waarschijnlijk dat Churchill ooit de metro indook, en zeker niet in die eerste oorlogsweken. Maar wat wel echt gebeurde: een paar keer tijdens de oorlog leek Churchill plots van de aardbodem verdwenen en wist niemand waar hij was. En dan dook hij ineens ergens in Londen op, waar hij met gewone mensen stond te praten om naar hun mening te vragen.

McCarten: "Het is een perfect voorbeeld van hoe je gebeurtenissen die je kan natrekken en die gebeurd kúnnen zijn, kan gebruiken om dramatische redenen. Ze zijn misschien gebeurd buiten het tijdsbestek van je verhaal in de film, maar ze zijn erg waardevol om cruciale aspecten van je verhaal aanschouwelijk te maken."

Darkest hour

De metroscène mag dan verzonnen zijn, de film zelf blijft behoorlijk dicht bij de historische gebeurtenissen (al is er wat geschoven met tijdstippen en locaties). Het Verenigd Koninkrijk beleefde in mei 1940 inderdaad zijn "Darkest hour" (de term waarmee Churchill zelf het eerste oorlogsjaar omschreef). Op 10 mei, toevallig dezelfde dag waarop Churchill premier werd, viel Hitler Nederland, België, Luxemburg en Frankrijk aan. Met een verbluffende snelheid veroverden de Duitse leger- en pantserdivisies terrein. De Blitzkrieg werd 14 dagen later op bevel van Hitler tijdelijk onderbroken. Toen waren 300.000 Britse soldaten samengetrokken in Duinkerke, aan alle kanten omsingeld door Duitse troepen. De toestand was hopeloos.

Churchill en Lord Halifax

Tegen die dramatische achtergrond speelde de ideeënstrijd in Churchills oorlogskabinet. Halifax en Chamberlain, die op vredesonderhandelingen aandrongen, zijn na de oorlog weggezet als losers. Maar dat is wijsheid achteraf: hun bezorgdheid was begrijpelijk. Ze vreesden dat Hitler de Britse vliegtuigfabrieken zou bombarderen en het Verenigd Koninkrijk vleuggellam zou maken. En zo kort na de slachting van de Eerste Wereldoorlog met 900.000 gedode Britse soldaten wilden ze niet nog eens een hele generatie jongens opofferen die tijdens die eerste oorlog geboren waren. Ze wilden via de Italiaanse dictator Mussolini polsen onder welke voorwaarden Hitler Groot-Brittannië met rust wilde laten, en waren bereid daarvoor een paar koloniale gebieden op te offeren. 

Churchill daarentegen schatte de tegenstander juist in: hij argumenteerde dat Hitler een Brits vredesvoorstel als een zwaktebod zou interpreteren, een teken dat het Verenigd Koninkrijk er niet in geloofde dat het de Duitse overmacht kon weerstaan. Daarom wilde hij met alle geweld de boodschap uitsturen dat de Britten zouden vechten tot de laatste man (we will never surrender!), en er dus ook van uitgingen dat ze die strijd konden winnen.

AP

Maar Churchill stond aanvankelijk politiek zwak. Hij had de reputatie van een op bloed beluste oorlogsstoker, die vaak foute politieke keuzes maakte, koppig was, en een onverbeterlijke gokker die veel te grote risico’s nam. Vooral de slag bij Gallipoli in Turkije in de Eerste Wereldoorlog was een smet op zijn blazoen: Churchill had daar een tweede front willen openen, maar die strategie was totaal mislukt met tienduizenden doden tot gevolg.

Het zou Halifax niet slecht uitkomen als Churchill ook nu een politieke fout maakte, en al na een paar weken ontslag moest nemen. Daarom wilde hij Churchill de uitspraak ontlokken dat hij nooit, onder geen enkele omstandigheid, met de vijand wou onderhandelen. Uit protest daartegen zouden Halifax, en wellicht ook Chamberlain, ontslag kunnen nemen uit het oorlogskabinet, waardoor de regering zou vallen en Churchill naar de uitgang geduwd kon worden. (Je ziet in de film - naar waarheid - hoe Churchill zo'n ondubbelzinnige verklaring dan ook op alle mogelijke manieren omzeilt: hij laat de deur altijd op een kier.)

De rijpe appel van Hitler

Wellicht speelde Halifax' scenario om Churchill kwijt te raken ook door Hitlers hoofd. En wellicht heeft hij daarom op 24 mei het onbegrijpelijke bevel gegeven om de Duitse opmars in Frankrijk een paar dagen te staken. Die hypothese oppert althans historicus John Lukacs, die over deze episode het boek "Vijf dagen in Londen, mei 1940" schreef, en ook de geschiedkundige adviseur was van de film "Darkest hour". Door dat Duitse oponthoud is Operatie Dynamo kunnen doorgaan: de haast miraculeuze evacuatie van het Britse leger uit zijn benarde positie in Duinkerke, met de hulp van alle plezier- en vissersbootjes die Churchill maar kon optrommelen (knap weergegeven in de recente film "Dunkirk").

Hitler had het Britse leger bij Duinkerke in de pan kunnen hakken, en op dat moment zelfs de oorlog definitief kunnen winnen. Maar dan sloeg hij wel de argumenten van Halifax en Chamberlain van tafel, was Churchill blijven zitten en hadden de Duitsers moeten vechten en verliezen incasseren. Misschien wilde Hitler de kans openlaten dat het Verenigd Koninkrijk hem als een rijpe appel in de schoot viel zonder dat hij een schot had hoeven te lossen. Met na Churchills vertrek een Brits vredesvoorstel dat hij wel naar zijn hand zou zetten. Waarna hij helemaal de vrije hand zou hebben gehad voor zijn campagne in het Oosten tegen de Sovjet-Unie.

Focus Features / Belga

Churchill zou de ideeënstrijd uiteindelijk winnen door precies het beeld te schetsen hoe zo’n vredesvoorstel er zou gaan uitzien: Hitler zou zeker de Britse havens met hun oorlogsvloot lamleggen, en allicht een schijnregering laten installeren met de Britse fascistenleider Oswald Mosley aan het hoofd.

Dat doembeeld riep Churchill op voor een stiekem bijeengeroepen vergadering van het "Outer Cabinet", alle ministers van de regering die niet in het vijfkoppige oorlogskabinet zaten. Die bleken als één man achter hem te staan, zoals een sterke scène in de film weergeeft. Met die steun in de rug wist Churchill zeker dat hij Halifax en Chamberlain geïsoleerd had. En zodra het bijna volledige Britse leger veilig en wel weer naar Groot-Brittannië overgevaren was, zat hij gebeiteld. Halifax werd eind 1940 vervangen en sleet de rest van zijn carrière als ambassadeur in de Verenigde Staten, Chamberlain overleed aan kanker in november 1940.

Gary  Oldman als Churchill en Lily James als zijn secretaresse in de film "Darkest hour" © 2017 FOCUS FEATURES LLC. ALL RIGHTS RESERVED.

Churchill in zijn blootje

"Darkest hour" schetst niet alleen een goed beeld van de dramatische historische gebeurtenissen, ook de excentrieke trekjes van Churchill worden goed weergegeven. Zo sloeg hij inderdaad dagelijks sloten champagne en - weliswaar sterk verdunde - whisky achterover. En zo dicteerde hij inderdaad op elk moment van de dag brieven en memo’s, ook ’s morgens in bed, en ook als hij in bad zat. Zijn typistes zaten dan zedig om het hoekje achter de open badkamerdeur. En het gebeurde meer dan eens dat ze zich schielijk moesten terugtrekken wanneer Churchill aankondigde dat hij de oversteek naar zijn slaapkamer ging maken – in zijn blootje.

Zelfs de Amerikaanse president Franklin Roosevelt botste in 1941 eens op een spiernaakte Churchill in het Witte Huis. Waarop Churchill prompt zei: "U ziet het, de eerste minister van het Verenigd Koninkrijk heeft niets te verbergen voor de president van de Verenigde Staten". Het verhaal van de typiste in de film is gebaseerd op de leuke memoires van Elizabeth Nel-Layton: "Mr. Churchill’s secretary". Ze trad in werkelijkheid wel pas in dienst in 1941, en verloor ook haar broer niet in de oorlog zoals ze vertelt in de film.

Churchill en zijn echtgenote Clementine Belga

Het bankroet van Churchill

Wat dan weer wel klopt, waren de financiële moeilijkheden van Churchill, waar zijn vrouw Clementine zich in de film over opwindt. In juni 1940 zat Churchill zelfs helemaal aan de grond, en dat was al de tweede keer. Hij kon het bankroet alleen vermijden door de vrijgevigheid van Sir Henry Strakosch, een miljonair die hem bewonderde en die hem ook nu weer nipt van de ondergang redde.

Churchill pendelde op dat moment wanhopig heen en weer over het Kanaal om de Fransen te overtuigen de strijd niet op te geven. Op 21 juni stond het geld van Sir Henry - 250.000 pond in hedendaagse munt - op zijn rekening en maakte Churchill tussen alle moeilijke oorlogsbeslissingen door even tijd om zijn meest dringende schulden bij kleermakers, wijnhandelaren en horlogemakers te vereffenen. Op 22 juni capituleerde Frankrijk.

Niet verloren

Daarmee schetst "Darkest hour" een geloofwaardig beeld van de complexe, formidabele en ook omstreden persoonlijkheid van Winston Churchill. Zijn koppigheid in die eerste oorlogsweken heeft mee de geschiedenis van Europa en het vrije Westen bepaald. Hij heeft de oorlog niet eigenhandig gewonnen, dat hebben uiteindelijk de Amerikanen en de Russen gedaan met hun grote militaire overmacht. Maar hij heeft in die bange meidagen van 1940 – zoals historicus John Lukacs het in zijn boek verwoordt – de oorlog niet verloren.