100 jaar geleden: Bolsjewieken liquideren democratisch verkozen grondwetgevende vergadering

In deze reeks brengen we grote en kleine gebeurtenissen uit de Eerste Wereldoorlog, deze week van 17 tot 23 januari 1918. In Rusland liquideren de bolsjewieken de democratisch verkozen grondwetgevende vergadering, waarin ze maar een minderheid van de zetels hadden verworven, de Raad van Vlaanderen roept Vlaanderens zelfstandigheid uit, zeegevecht in de Dardanellen...

De Grondwetgevende Vergadering in Rusland, die in november werd verkozen, is voor het eerst bijeen geweest, maar de zitting heeft nog geen dag geduurd.

De regerende bolsjewieken, die nog geen kwart van de zetels in de Constituante behaalden, stonden er vanaf het begin vijandig tegenover en stelden de bijeenroeping steeds uit. Sommige verkozen afgevaardigden werden gearresteerd en de bolsjewistische partijkrant ‘Pravda’ beweerde dat de Constituante niet echt het Russische volk vertegenwoordigt.

Uiteindelijk mocht de Vergadering dan toch bijeenkomen in het Taurispaleis in Petrograd, de zetel van de vroegere Staatsdoema. Maar enkele afgevaardigden bleven opgesloten. In Petrograd gold de staat van beleg en het paleis werd omsingeld door rode gardisten, revolutionaire soldaten en matrozen uit Kronstadt. Ook op de publiekstribunes van de vergaderzaal zat het vol gewapende aanhangers van de bolsjewieken.  

Een groep gematigde socialistische afgevaardigden slaagde er in even te vergaderen in het Tauris-paleis, maar werd meteen verjaagd door de rode gardisten. Beginfoto: wat Trotski uit Brest-Litovsk naar Petrograd heeft meegebracht, karikatuur uit het Duitse Kladderadatch, 3 februari 1918.

De sfeer werd er niet beter op toen de rechtse socialist-revolutionair Viktor Tsjernov tot voorzitter van de Constituante werd gekozen. Hij is een oud-minister van de vroegere Voorlopige Regering en een fel tegenstander van de bolsjewieken.

De bolsjewieken stelden voor om een “Verklaring van de rechten van het werkende en het uitgebuite volk” aan te nemen, waardoor de Vergadering zich bij het bestaande sovjet-regime zou neerleggen. Toen die tekst met grote meerderheid werd verworpen, verlieten de bolsjewistische afgevaardigden de zaal, zeggende dat de Constituante in handen was van de “contrarevolutie”. De Rode Gardisten bleven op de tribunes, terwijl ze riepen en zwaaiden met hun geweren, vaak onder invloed van drank.  

Foto's van straatprotest tegen Lenin en de bolsjewieken in Petrograd, Excelsior 18 januari 1918 (BnF Gallica)

De Constituante bleef nog tot in de vroege uren debatteren, totdat de bekende Kronstadt-matroos Zjelezjnjakov de voorzitter op de schouders tikte en eiste dat iedereen wegging, want “de garde is moe”.  Tsjernov weigerde eerst de zitting te schorsen, maar deed dat kort daarop toch.
Toen de afgevaardigden de volgende namiddag naar het Taurispaleis kwamen, waren alle toegangen afgesloten. Er hing een decreet uit dat de Constituante ontbond.

In de uren voordat de Vergadering bijeenkwam hadden duizenden aanhangers van de Constituante een (verboden) betoging gehouden. De bolsjewistische troepen openden het vuur en er vielen  verscheidene doden en honderden gewonden. Het was voor het eerst sinds de val van de tsaar in maart van het voorgaande jaar dat in Petrograd geschoten werd op een ongewapende menigte. Volgens de oppositie is de Russische Revolutie dan ook terug bij haar beginpunt, toen de tsaar op betogers liet schieten en het parlement ontbond… 

Vier dagen na de ontbinding is het derde Heel-Russisch Congres van Sovjets begonnen, dat in feite de macht van de Constituante overneemt. De bolsjewieken hebben hierin de meerderheid.  

Links, het uiteenvallen van Rusland door het toedoen van de Bolsjewieken (Excelsior, 07-01-1918). Rechts, straatgeweld in Petrograd (Illustrierte Kronen Zeitung, 23-01-1918)

Vredesgesprekken in het slop

Het ziet ernaar uit dat de onderhandelingen in Brest-Litovsk vast zitten. De Russische delegatieleider Trotski heeft opnieuw een pauze in de gesprekken bekomen en is naar Petrograd teruggekeerd, wellicht omwille van de gespannen situatie aldaar. 

Trotski bleef eisen dat de Duitsers en hun bondgenoten de (vroegere) Russische gebieden Polen, Litouwen en Koerland ontruimen als er vrede wordt gesloten, zodat de bevolking daar zelf haar lot in handen kan nemen. De Duitsers formuleren daar allerlei praktische bezwaren tegen, maar iedereen beseft dat Duitsland, en zeker de Duitse legerleiding, die veroverde gebieden niet willen opgeven.  

Links, Trotski wil weten wat de Duitse onderhandelaar, minister van buitenlandse zaken von Kuhlmann, voor hem verborgen houdt. Rechts,  de Duitse generaal Hoffmann, als "de welwillende onderhandelaar", tegenover een wel zeer kleine Trotski. Karikaturen uit De Amsterdammer, 26 januari 1918.

De Oostenrijks-Hongaarse minister graaf Czernin blijft intussen voorstander van een snelle vrede, want zijn land heeft het steeds moeilijker door de vele stakingen en voedselproblemen.

De Russische bolsjewieken lijken juist tijd te willen winnen in de hoop dat er in Oostenrijk-Hongarije en Duitsland revoluties uitbreken zoals in Rusland.  

Karikaturen van Trotski en Czernin, Kikeriki, Wenen 10 februari 1918

Het lijkt hoe dan ook onwaarschijnlijk dat de Russen de oorlog zouden voortzetten. De Duitse pers meldt dat er nauwelijks nog een Oostfront bestaat. Langs de frontlijn, waar nu een wapenstilstand geldt, zijn nog maar weinig Russische troepen. Veel loopgraven en andere steunpunten zijn verlaten.

Intussen voeren de Centralen in Brest-Litovsk openlijk onderhandelingen met de vertegenwoordigers van de Oekraïense Centrale Rada. Er zou zelfs een akkoord bereikt zijn over een vredesverdrag. De dreiging van een afzonderlijke vrede met de Oekraïne zet de Russen onder druk.

In het niemandsland tussen de Duitse en Russische linies wordt de weg van Wilna (Vilnius) naar Dünaburg (vandaag Daugavpils in Letland) hersteld; het vervoer van personen en goederen komt er langzaam op gang ( uit Das Interessante Blatt, Wenen, 7-02-1918)
Tweemaal Lenin, links als de man die het nieuwe Rusland aan de Duitsers wil uitleveren, rechts vast in de klem van Brest-Litovsk. ( Il 420, nrs 162 en 164, Firenze, 918)

Raad van Vlaanderen roept Vlaanderens zelfstandigheid uit

De Raad van Vlaanderen, het activistische orgaan dat zich als een soort Vlaams parlement beschouwt, heeft “plechtig en eenpariglijk Vlaanderen’s volledige zelfstandigheid besloten”.

Dat gebeurde op 22 december 1917, maar het nieuws werd pas op 19 januari bekendgemaakt in de activistische krant ‘Het Vlaamsche Nieuws’. De dag daarop vond in de Brusselse Alhambra een publieke vergadering plaats waarop de bekende activist August Borms plechtig de Vlaamse zelfstandigheid uitriep.

De Raad van Vlaanderen heeft een soort voorlopige Vlaamse regering aangesteld: de Commissie van Gevolmachtigden. Ze bestaat uit elf bekende activisten. Voorzitter is Pieter Tack. August Borms is gevolmachtigde voor Nationaal Verweer.

Volgens zijn eigen proclamatie legt de Raad van Vlaanderen zijn mandaat neer en zal “zich aan een nieuwe volksraadpleging onderwerpen”. Het Vlaamse volk krijgt de gelegenheid zijn mening uit te drukken. Hoe dat zal gebeuren, is nog niet duidelijk.

De activistische bladen juichen dat er een nieuwe staat geboren is, na Polen, Litouwen en de Oekraïne.

De Belgische pers in het buitenland reageert schamper en besteedt er relatief weinig aandacht aan. Een Belgische socialistische krant in Nederland merkt op dat een machtige Duitse lobbygroep nogmaals geëist heeft dat Duitsland in de toekomst de Vlaamse kust moet blijven bezetten, wat weinig goeds belooft over de Vlaamse “zelfstandigheid”.

De beslissing van de Raad van Vlaanderen is bekendgemaakt met de toestemming van de Duitse militaire overheid. Dat het zolang geduurd heeft alvorens die er kwam, wijst op een aarzeling van Duitse kant.

Aankondiging van een Vlaamse meeting in de Alhambra uit 1917

Zeegevecht nabij de Dardanellen

Voor het eerst hebben Turkse oorlogsschepen aan aanval gedaan in de Egeïsche Zee.

Een zevental Turkse schepen onder bevel van de Duitse viceadmiraal Hubert von Rebeur-Paschwitz verlieten op 20 januari Turkse zeestraat de Dardanellen. Daaronder de slagkruiser ‘Yavûz Sultân Selîm’, het grootste schip van de Ottomaanse marine, en de kruiser ‘Midilli’.

De  ‘Yavûz Sultân Selîm’ en de ‘Midilli’, waren tot 1914 als de ‘Goeben’ en de ‘Breslau’ Duitse oorlogsschepen. Bij het begin van de oorlog vluchtten ze naar Turkse wateren, waarna ze door Duitsland aan het Ottomaanse Rijk werden “verkocht”. In de praktijk bleven de schepen door Duitsers bemand.  In oktober 1914 bombardeerden beide schepen Russische havens, waardoor Turkije in de oorlog verwikkeld raakte.  

Europeana Foundation http://europeana1914-1918.eu

Het Turkse flottielje viel Imbros aan, een eiland vlakbij de Dardanellen dat sinds 1915 door de Britten is bezet. Er waren op dat moment alleen kleine Britse oorlogsschepen in de buurt: twee monitors (kanonneerboten) en twee destroyers. De monitors werden na een kort gevecht vernietigd.

Daarop zette het flottielje koers naar het eiland Moudros, maar raakte in een mijnenveld. De ‘Midilli’ werd door vijf mijnen getroffen en begon te zinken. De ‘Yavûz Sultân Selîm’ wilde ter hulp schieten, maar liep zelf op een mijn en zag zich gedwongen terug te keren

De ‘Yavûz Sultân Selîm’  (rechts) aangemeerd in een haven aan de Bosporus (Bundesarchiv Bild)

Intussen werden de schepen aangevallen door Britse en Griekse watervliegtuigen. Er kwam een tegenaanval van Turkse vliegtuigen en luchtafweer, waardoor één Brits vliegtuig werd neergehaald.  
De ‘Yavûz Sultân Selîm’ bereikte de Dardanellen maar strandde bij het punt waar de straat het smalst is. De zware kruiser is daarna nog meermaals door Britse vliegtuigbommen getroffen, die weinig schade aanrichtten.

De twee grote ex-Duitse oorlogsschepen, die jaren terreur zaaiden op de Zwarte Zee, zijn buiten gevecht gesteld, waarvan één voorgoed. Er stierven 330 Duitse en Turkse zeelui, terwijl 172 anderen werden gevangen genomen. Langs Britse kant vielen er 139 doden.

Naschrift: de ‘Yavûz Sultân Selîm’, later kortweg ‘Yavûz’, zou worden hersteld en nog tot 1973 (!) in dienst van de Turkse marine blijven. Duitsland heeft daarna geprobeerd de ex-Goeben te kopen om er een museum van te maken, maar de kosten waren te hoog

De Duitse keizer Willem II aan boord van de ‘Yavûz Sultân Selîm’  tijdens zijn bezoek aan Constantinopel in 1917 (Bundesarchiv Bild)

De ‘Louvain’ vergaat met 224 mensen

In het zuiden van de Egeïsche Zee is het Britse stoomschip ‘Louvain’ getorpedeerd.

Het schip vervoerde mensen, vracht en post naar de Britse basis op het eiland Limnos toen het door een torpedo vanuit een Duitse U-boot werd getroffen. De zee was kalm en het schip werd geëscorteerd door een destroyer, maar toch konden er slechts 16 opvarenden worden gered. De overige 224 kwamen om.

Het schip heette aanvankelijk de ‘Dresden’ en deed dienst als ferry tussen Harwich en Antwerpen. Het raakte bekend omdat de beroemde Duitse ingenieur Rudolf Diesel (de uitvinder van de dieselmotor) tijdens een overtocht in 1913 als passagier ongemerkt in het water viel en omkwam.

In 1915 werd de ‘Dresden’ door de Britse admiraliteit opgeëist als oorlogsschip. Vanwege de Duitse naam werd het schip toen omgedoopt in ‘Louvain’, naar de martelaarsstad Leuven.

Onrust in Nederland

In de Nederlandse stad Groningen is een kortstondig 'sneeuwoproer' uitgebroken. Het stadhuis werd belegerd door honderden werklozen. Meer dan duizend werlozen hadden zich aangeboden om sneeuw te ruimen, maar de stad wou er maar 300 inhuren. De werkloosheid is door de oorlog zeer hoog in Nederland.

In Amsterdam is opnieuw betoogd tegen de hoge voedselprijzen en de gebrekkige bevoorrading. Er is ook veel kritiek op de manier waarop de regering de voedseldistributie organiseert. Duizenden mensen kwamen op straat.  

Uit Welt im Bild, 8-02-1918 Omniscan 12.6 Build2317

Kolentekort in de VS

Steden op de Amerikaanse Oostkust kampen met een tekort aan steenkolen. Door de strenge winter zijn veel waterlopen dichtgelopen en ook het spoorvervoer verloopt moeizaam. Veel bedrijven moeten noodgedwongen minstens een dag per week de deuren sluiten.

De tekenaar van The Washington Times is tevreden over de Britse aankondiging dat ze steenkool aan de VS gaan leveren. De enige gelukkigen zijn de jongeren, want voorlopig blijven de scholen dicht (18-01-1918).

Duits "leedvermaak"

Dezer dagen publiceren zowat alle Duitse kranten en tijdschriften deze foto, van mensen die in Londen aanschuiven voor aardappelen.  "Onze dappere  Duitse duikboten hebben ervoor gezorgd dat nu ook de honger aanklopt op de deur van de Britten", is de commentaar.

In Groot-Brittannië beginnen zich inderdaad voor sommige voedselwaren tekorten laten voelen, maar van zware rantsoenering zoals in Duitsland is er nog lang geen sprake.