Hoe een val in een vijver de koers van de Belgische monarchie voorgoed veranderde

Tijdens de krokusvakantie vertelt VRT NWS elke dag het verhaal van een "vergeten" prins of prinses uit de Belgische monarchie die toch een spoor in en rond Brussel heeft achtergelaten. Vandaag werpen we een licht op prins Leopold, de enige zoon van koning Leopold II.

Een buste in marmer van een kleine jongen, dik 63 centimeter hoog en 50 centimeter breed, gemaakt door Augustin Van den Kerckhove, een beeldhouwer die leefde van 1825 tot 1895: het is een van de vele stukken in het depot van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in Brussel. De kunsthistorische waarde? Gering. De esthetische kwaliteiten? Voor discussie vatbaar.

Toch is het niet zomaar een sculptuur. Achter het werk gaat een opmerkelijke geschiedenis schuil. Een geschiedenis die het hart van een vorst brak, een geschiedenis die een koningspaar voorgoed uiteendreef, een geschiedenis die de Belgische monarchie in een heel andere richting stuurde.

De buste van prins Leopold (© KIK).

De kleine jongen van de buste, dat is prins Leopold van België. Niet de koningen Leopold I, Leopold II of Leopold III op jonge leeftijd, maar een Leopold die sterft lang voor hij zijn rol waarvoor hij is geboren, kan vervullen. Hij is de eerste en enige (wettige) zoon van koning Leopold II, voorbestemd ooit in de voetsporen van zijn vader te treden.

Troonopvolger

Leopold Ferdinand Elias Victor Albert Maria wordt op 12 juni 1859 in het kasteel van Laken geboren. Hij is het tweede kind van (dan nog) kroonprins Leopold, de oudste zoon van Leopold I, en Maria Hendrika, aartshertogin van Oostenrijk en kleindochter van keizer Leopold II. De vreugde is groot: na de geboorte van zijn eerste kind prinses Louise, heeft Leopold een toekomstige troonopvolger in rechte lijn.

De namen die de kleine Leopold krijgt, zijn weldoordacht. Ferdinand verwijst naar koning Ferdinand II van Portugal, zijn peter. Elias is een afkorting van Elisabeth van Oostenrijk, een zus van zijn moeder en zijn meter. Ook het Verenigd Koninkrijk levert inspiratie: Victor is een eerbetoon aan koningin Victoria (die nonkel moet zeggen tegen Leopold I), Albert brengt hulde aan haar echtgenoot (die ook van Saksen-Coburg en Gotha is). It’s all in the family.

Victoria en Albert (maart 1861).

Naast namen, krijgt Leopold een aantal titels. Bij zijn geboorte mag hij zich meteen graaf van Henegouwen noemen. Wanneer zijn vader in 1865 de troon bestijgt, krijgt hij als nieuwe kroonprins bijkomend de titel hertog van Brabant. Hij is dan amper 4.

Longontsteking

Leopold is een vrolijk kind, maar zijn gezondheid is niet opperbest. Het baart zijn vader meer dan eens zorgen, ook al omdat zijn huwelijk met Maria Hendrika steeds rampzaliger verloopt. In 1864 krijgen ze wel nog een derde kind. Het is een meisje, prinses Stefanie. Ideaal als pion op het schaakbord van de internationale huwelijkspolitiek, maar ongeschikt als reserve om de opvolging van Leopold II veilig te stellen.

In de zomer van 1868 slaat het noodlot toe: Leopold valt in een vijver op het domein van het kasteel van Laken. Hij wordt gered, maar hij loopt een longontsteking op. Leopold II verzet hemel en aarde om zijn zoon de beste zorg te geven, maar zijn situatie gaat van kwaad naar erger. Na enige tijd treden complicaties aan het hart op bij de jongen. Op 22 januari 1869 bezwijkt hij. Hij wordt niet ouder dan 9.

Leopold II bij het sterfbed van zijn zoon.

Leopold II is zwaar aangeslagen door de dood van zijn zoon. De koning staat bekend als een narcist zonder scrupules, maar nu laat hij zijn emoties de vrije loop. Op de begrafenis van Leopold stort hij in. Het is de eerste en enige keer dat hij in het openbaar huilt.

Clementine

Los van het persoonlijke verlies, veroorzaakt het overlijden van Leopold een groot dynastiek probleem: Leopold II heeft geen troonopvolger meer. Hoewel zijn relatie met Maria Hendrika inmiddels danig is verzuurd, verwekken ze eind 1871 opnieuw een kind.

De verwachtingen zijn torenhoog, het moet en het zal een jongen zijn. Helaas voor de koning draait het anders uit: op 30 juli 1872 bevalt zijn echtgenote opnieuw van een dochter, prinses Clementine. De geboorte betekent de definitieve doodsteek voor hun huwelijk. Wel zal Clementine later tot de lievelingsdochter van Leopold II uitgroeien.

Prinses Clementine van België (1911).

Leopold II legt zich noodgedwongen bij de situatie neer. Niet hij, maar zijn jongere broer Filips zal de dynastie voortzetten. Aanvankelijk komt zijn oudste zoon prins Boudewijn in het vizier, na zijn dood treedt zijn jongste zoon Albert op de voorgrond. Hij volgt Leopold II uiteindelijk op na zijn dood in 1909.

De buste van prins Leopold met eigen ogen aanschouwen in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België is niet mogelijk. De laatste keer dat het beeld in een tentoonstelling was te zien, dateert van 1990. Daarvoor was het al geleden van... 1869.