Photo12/Private collection

De Clementine van Villa Clementine: van grote ontgoocheling tot grote lieveling van Leopold II

Tijdens de krokusvakantie vertelt VRT NWS elke dag het verhaal van een "vergeten" prins of prinses uit de Belgische monarchie die toch een spoor in en rond Brussel heeft achtergelaten. Vandaag werpen we een licht op prinses Clementine, de jongste dochter van Leopold II.

Een statige villa in het groen in een residentiële wijk van Tervuren: dat is sinds 1993 de officiële residentie van prins Laurent en later zijn echtgenote prinses Claire en hun kinderen. Het pand is gebouwd in opdracht van de Koninklijke Schenking die het aan de jongere broer van koning Filip ter beschikking stelt.

Villa Clementine in Tervuren. BELGA/VERGULT

Dik 10 jaar geleden stond zowel de villa als de prins in het middelpunt van de belangstelling als gevolg van het zogenoemde Marineschandaal. Verschillende officieren hadden via valse facturen geld van de zeemacht voor privédoeleinden gebruikt. Een van die doeleinden was een verbouwing van het huis van prins Laurent. Hij moest hierover in de rechtbank komen getuigen, een primeur in de geschiedenis van de Belgische monarchie.

Die villa, dat is Villa Clementine, genoemd naar prinses Clementine van België. Zij was de jongste dochter van koning Leopold II en koningin Maria Hendrika. Bij de geboorte is ze een grote ontgoocheling voor haar ouders, later groeit ze uit tot de favoriete dochter van haar vader. Ook met andere leden van haar verbrokkelde familie onderhoudt ze steeds goede banden, een heuse prestatie gezien de talrijke onderlinge twisten.

"Van moetens"

Clementine Albertine Marie Leopoldine wordt geboren op 30 juli 1872 in Laken. Dat ze bestaat, is een half mirakel. De relatie tussen haar ouders is al jaren ver beneden het vriespunt gezakt. Bovendien hebben ze al 2 dochters met prinses Louise en prinses Stefanie en (vooral) een troonopvolger met prins Leopold.

Die laatste sterft echter in 1869 en laat de Belgische dynastie zo in een crisis achter. "Van moetens" zoeken Leopold II en Maria Hendrika toenadering tot elkaar en ze verwekken opnieuw een kind in de hoop op een nieuwe troonopvolger. Het mag niet baten: met Clementine krijgen ze een derde dochter.

Uittreksel uit de geboorteakte van prinses Clementine.

Met deze voorgeschiedenis mag het niet verbazen dat prinses Clementine een harde jeugd beleeft. Eenzaam ook, want al in 1875 huwt prinses Louise en gaat ze het huis uit. Vijf jaar later doet prinses Stefanie hetzelfde. Clementine blijft achter in Laken bij een vader die niet naar haar omkijkt en een bemoeizuchtige moeder die haar gaan en staan bepaalt.

Doopsel van prinses Clementine (3 september 1872).

Karakter

Clementine heeft echter een eigenschap waarover slechts weinigen in haar familie lijken te beschikken: ze heeft een lief en zachtaardig karakter en ze is volgzaam en gehoorzaam. Hierdoor schiet ze met bijna iedereen goed op. Zo voert ze een intensieve correspondentie met haar zus Stefanie die aan het keizerlijke hof in Wenen woont. Later kan ze het ook prima vinden met diens dochter aartshertogin Elisabeth.

Voorts is Clementine een graag geziene gast aan het hof van koningin Victoria van het Verenigd Koninkrijk. Ze bekommert zich ook om haar krankzinnige tante Charlotte, de voormalige keizerin van Mexico.

Prinses Charlotte.

"Kleine koningin"

Naarmate de jaren vorderen, verbetert de band tussen Clementine en haar vader. Omdat zijn echtgenote Maria Hendrika zich uit het openbare leven heeft teruggetrokken, troont de koning zijn jongste dochter steeds vaker mee naar officiële gelegenheden.

Clementine wordt een soort "kleine koningin", zeker na de dood van haar moeder in 1902. Leopold II gunt zijn dochter na een poosje een eigen appartement in het kasteel van Laken, een eigen hofdame en een eigen koets. Hierdoor heeft ze relatief veel bewegingsvrijheid, meer dan veel andere vrouwen van haar tijd.

Boudewijn

Toch moet Clementine zich altijd naar haar vader schikken, zeker wat haar amoureuze leven betreft. In de eerste grote liefde van haar leven kan hij zich prima vinden: aan het einde van de jaren 1880 is Clementine stapelverliefd op prins Boudewijn, haar neef.

Prins Boudewijn.

Hij is de oudste zoon van prins Filips, de jongere broer van Leopold II. Gezien de koning zelf geen zoon (meer) heeft, is Boudewijn voorbestemd hem op te volgen. Als Clementine met hem trouwt, zet zijn eigen bloed de dynastie alsnog voort. Leopold II ziet het helemaal zitten. Dat de twee volle neef en nicht zijn, vormt voor hem geen bezwaar. Helaas blijkt Boudewijn helemaal geen gevoelens voor Clementine te koesteren. Bovendien overlijdt hij in 1891.

Napoleon Victor

Enkele jaren later leert Clementine prins Napoleon Victor kennen en een romance ontluikt. Op papier is het een goede partij: hij is het hoofd van het keizerlijke huis Bonaparte dat aanspraak maakt op de Franse troon.

Leopold II stelt echter zijn veto tegen een huwelijk. De familie Bonaparte is immers uit Frankrijk verbannen en een huwelijk zou een diplomatieke rel kunnen veroorzaken. Bovendien stamt de Belgische monarchie via koningin Louise-Marie af van Louis Philippe, de laatste koning van Frankrijk. Ook zijn nazaten claimen de troon.

Napoleon Victor en Clementine.

Albert I

Clementine legt zich neer bij het besluit van haar vader. Toch verbreekt ze de banden met Napoleon Victor niet. Geduldig wacht ze haar moment af. Dat komt in 1909 met de dood van haar vader. Enerzijds verliest ze op slag alle privileges als "would be"-koningin en moet ze het kasteel van Laken verlaten. Anderzijds is ze nu vrij als een vogel.

Prinses Clementine.

Tegelijk is ze zo slim de nieuwe koning Albert I niet voor het hoofd te stoten. Terwijl haar zussen Louise en Stefanie een bittere rechtszaak met de Belgische staat over de erfenis van hun vader Leopold II uitvechten, houdt zij zich grotendeels buiten het juridische gewoel.

De beloning blijft niet uit: Albert I stemt wél in met een huwelijk tussen Clementine en Napoleon Victor. Dat vindt plaats op 14 november 1910 in Moncalieri vlak bij Turijn in Italië.

Op haar 38e is Clementine eindelijk een getrouwde vrouw. Bovendien is haar bruidegom meteen een man van wie ze houdt, een geluk dat haar zussen na desastreuze eerste huwelijken pas bij een tweede huwelijk of relatie kennen en waarvoor ze een hoge prijs betalen.

Chapelle Impériale

Clementine en Napoleon Victor krijgen twee kinderen: prinses Marie Clotilde (1912) en prins Lodewijk (1914). Ze gaan in Brussel wonen gezien Napoleon Victor Frankrijk niet binnen mag. Daar sterft hij in 1926. Clementine voedt hun jonge kinderen vanaf dan alleen op. Ook de kinderen trouwen uiteindelijk en alles samen schenken ze haar 11 kleinkinderen.

Inhuldiging monument Leopold II in Brussel op 15 november 1926 (van links naar rechts:  prinses Marie José, prins Lodewijk, koningin Elisabeth, prinses Clementine, koning Albert I, prinses Marie Clotilde en prins Karel).

Op het einde van haar leven verblijft Clementine steeds vaker in Frankrijk. Op 8 maart 1955 sterft ze in Nice, aan de Côte d’Azur. Ze wordt 82. Samen met Napoleon Victor ligt ze begraven in de Chapelle Impériale in Ajaccio op Corsica. Naast de Villa Clementine in Tervuren leeft haar naam onder meer voort in de Prinses Clementinalaan vlak bij het station Gent-Sint-Pieters.

Prinses Clementine op hoge leeftijd.