Meest recent

    Is de wereld veiliger na 1 jaar president Donald Trump?

    Het is uitkijken naar de speech van de Amerikaanse president Donald Trump in het Zwitserse bergdorpje Davos bij de bijeenkomst van de wereldwijde economische en politieke leiders. Wat heeft Trump gedaan tijdens zijn eerste jaar presidentschap en wat zal hij nog doen om de vrede in de wereld - al dan niet - vooruit te helpen? Collega Jan Balliauw kijkt naar de nieuwe Amerikaanse geopolitiek.

    analyse
    Jan Balliauw
    Jan Balliauw is Oost-Europa expert bij VRT NWS.

    "Een gedeelde toekomst in een versplinterde wereld." Dat is het thema dit jaar van het jaarlijkse Wereld Economisch Forum in Davos. In het moeilijk toegankelijke Zwitserse bergdorpje van amper 10.000 inwoners buigen vele wereldleiders zich over de gezondheid van de wereld.

    Op het eerste gezicht ziet die er goed uit. De economie groeit weer. 2017 is voorbij gegaan zonder een grote nieuwe crisis. Maar wie wat verder kijkt dan het behang, ontdekt heel wat symptomen die wijzen op een op til zijnde zware infectie of nog erger.

    Een van die symptomen is de bruuske terugtrekking van de VS als behoeder van de geopolitieke orde. De leemte die dat achterlaat, zorgt voor een machtsstrijd tussen mindere goden die de toekomst van de wereld onvoorspelbaarder maakt dan ooit.

    De man die ongeschikt leek om president te worden van het machtigste land op aarde, heeft zijn uitschuivers grotendeels beperkt tot Twitter. 

    Donald Trump gaat als eerste Amerikaanse president sinds 2000 naar deze jaarlijkse geopolitieke hoogmis in de sneeuw. Vorig jaar legde hij de eed af en was de stemming in Davos, dat toen aan zijn laatste dag bezig was, somber.

    Velen zullen dit jaar opgelucht ademhalen. De man die ongeschikt leek om president te worden van het machtigste land op aarde, heeft zijn uitschuivers grotendeels beperkt tot Twitter. In de reële wereld heeft hij een grotendeels traditionele Republikeinse agenda uitgevoerd:

    1. De andere Republikeinse kanshebbers op het presidentschap hadden de VS vermoedelijk ook teruggetrokken uit het klimaatakkoord van Parijs (Ted Cruz, nr. 2 in de voorverkiezingen, ontkent net als Trump de opwarming van de aarde, Marco Rubio, nr. 3, gelooft niet dat de opwarming is veroorzaakt door de mens).
    2. Het aantal militairen in Afghanistan is niet verminderd, maar vermeerderd.
    3. Ondanks de vele Twitter-tirades tegen Kim Jong-un, heeft Trump ingestemd met een opschorting van Amerikaans-Koreaanse militaire oefeningen tijdens de Olympische Winterspelen.
    4. De zogenaamde “grownups” in het Witte Huis - stafchef Kelly, veiligheidsadviseur McMaster en defensieminister Mattis – lijken Trump aardig onder controle te hebben. Niet toevallig zijn het drie generaals.
    5. De belastinghervorming van Trump zal volgens de verwachtingen de economie in de VS ook nog eens extra stimuleren en dat is iets waar andere landen ook de vruchten van kunnen plukken. Het IMF verhoogde zijn prognose voor de wereldwijde economische groei zelfs met 0,2% (3,9% in 2018 en 2019), reden te meer waarom de verzamelde economische en financiële elite in Davos minder vijandig tegenover Trump zal staan dan een jaar geleden.
    6. De VS kan ook een aantal "overwinningen" claimen: terreurgroep IS lijkt grotendeels verslagen, de NAVO-bondgenoten hebben ingestemd met hogere defensie-uitgaven.
    AFP or licensors

    Welke internationale rol voor Amerika?

    Toch hebben die "grownups" niet kunnen beletten dat er al na amper een jaar Trump diepe wonden zijn geslagen in de traditionele bondgenootschappen van Amerika waardoor de rol die de grootmacht tot nu toe in de wereld heeft gespeeld, wel eens ingrijpend zou kunnen veranderen.

    Na de Tweede Wereldoorlog, en zeker na het einde van de Koude Oorlog had Washington een ingenieus maar niet echt meteen doorzichtig stelsel uitgebouwd waarmee het zijn invloed kon laten gelden op het hele Euraziatische continent. In Europa gebeurde dat via de NAVO, aan de Aziatische kant van het continent via bilaterale veiligheidsverdragen, en in het Midden-Oosten door nauw samen te werken met individuele landen.

    Alle elementen van de Amerikaanse macht werden ingezet: Pentagon (militair), State Department (diplomatiek), Wall Street (economisch) en desnoods de CIA (spionage). 

    De NAVO-landen konden al snel ervaren van waar de nieuwe wind in het Witte Huis waaide. Trump had tijdens zijn campagne gewaarschuwd dat lidstaten die onder de NAVO-norm zaten voor defensie-uitgaven (die is vastgelegd op 2 procent van ieders bnp) niet moesten rekenen op Amerikaanse steun. Daarmee stond de basis van het bondgenootschap, een aanval op een land is een aanval op alle lidstaten, op losse schroeven.

    Tijdens de korte NAVO-top in Brussel in mei vorig jaar wilden de Amerikaanse raadgevers van Trump iedereen geruststellen. De garantie dat Amerika nog altijd achter de collectieve defensie stond, was opgenomen in de speech van Trump. Maar hij schrapte op het laatste moment die passage. De Europese leiders stonden er beteuterd bij toen Trump niet uitsprak wat hen was beloofd. Later heeft Trump die garantie wel gegeven, maar de schade was aangericht.

    Europa?

    Voor vele Europese landen is het Amerika van Trump niet meer 100 procent betrouwbaar. Het besef dat Europa er ooit wel eens alleen voor zou kunnen staan, zorgde binnen de EU voor een kantelmoment. Nauwere militaire samenwerking tussen de EU-lidstaten, lange tijd door veel lidstaten beschouwd als een onnodige doublure van de NAVO, werd plots een overlevingsstrategie.

    Binnen de EU werd PESCO opgestart, de permanent gestructureerde samenwerking, moeilijk EU-jargon voor een nauwere militaire samenwerking tussen de 25 deelnemende EU-lidstaten. Het is zeker nog geen Europees leger. PESCO start met enkele op het eerste gezicht minder belangrijke projecten voor meer militaire samenwerking, maar zo is de euro uiteindelijk ook gestart.

    Azië?

    In Azië heeft Trump weinig vrienden gemaakt door uit TPP te stappen, het Trans-Pacific Partnership vrijhandelsakkoord. Het was een van de eerste beslissingen die Trump nam na zijn inauguratie. Hij kwam daarmee een verkiezingsbelofte na maar schoot zichzelf en Amerika in de voet. De elf overgebleven landen besloten het dan maar zonder de VS te doen, op initiatief nota bene van Japan, een van Amerika’s trouwste bondgenoten in het Verre Oosten.

    Ook Australië doet mee, nog zo’n aloude bondgenoot. Daar is intussen volop een discussie bezig over de noodzaak om in de buitenlandse politiek meer rekening te houden met China, en minder met de VS.

    China?

    China spint garen bij deze Amerikaanse terugtrekking uit Azië. De Chinese leider Xi Jinping kon zich vorig jaar in Davos voordoen als de grote verdediger van de wereldwijde handel en globalisering. Het ging er in als zoete koek, want de aanwezigen hadden het niet begrepen op het antiglobalistische America First waarmee Trump zoveel stemmen had gehaald.

    Niet dat China daarna zijn politiek drastisch veranderde. Het was en bleef China First, maar Peking doet dat zoveel mogelijk in stilte, in groot contrast met Trump die het met veel bombast voortdurend in de verf zet. De Chinese economie ging niet plots helemaal open voor buitenlandse bedrijven.

    Ook in zijn buitenlandse politiek kijkt Peking in de eerste plaats naar het eigen Chinese belang, niet naar het globale belang. Zo werkt China nauw samen met Rusland zolang daardoor de economische relaties met het Westen niet in gevaar komen. De annexatie van de Krim heeft Peking nooit willen erkennen.

    China is intussen wel zijn economische invloed aan het uitbreiden. Het is volop bezig aan de bouw van een nieuwe Zijderoute, het Belt and Road Initiative, kostprijs rond het biljoen dollar (inderdaad: 1000 miljard). Dat moet de Chinese markt verbinden met Aziatische, Europese en Afrikaanse markten, over land en over zee: 65 procent van de wereldbevolking, 30 procent van het wereldwijde bnp.

    Zuid- en Noord-Korea?

    Ook in Zuid-Korea maakte Trump weinig vrienden. In april 2017, midden in campagne voor de Zuid-Koreaanse presidentsverkiezingen, eiste hij van het land 1 miljard dollar voor de plaatsing van het THAAD antirakettensysteem, ook al had Washington eerder beloofd de kosten daarvan zelf te dragen. Hij liet zelfs verstaan dat hij ook af wou van het vrijhandelsakkoord met Zuid-Korea.

    Ook hier kun je je afvragen wat hem bezielde. Trump schoffeerde Zuid-Korea op een moment dat Noord-Korea volop bezig was met rakettesten en de voorbereiding van een kernproef (die uiteindelijk zou plaatsvinden op 3 september). Hij verspeelde goodwill in de belangrijkste bondgenoot die de VS heeft om Noord-Korea op andere gedachten te brengen. In het land zijn bijna 40.000 Amerikaanse militairen gestationeerd.

    De pas verkozen Zuid-Koreaanse president Moon Jae-in, voorstander van dialoog met Pyongyang, verbeet zijn verbittering over Trump tijdens de oplopende crisis tussen Noord-Korea en de VS omdat het land de Amerikaanse bescherming nu eenmaal nodig heeft. Maar hij was er als de kippen bij om in te gaan op de opening die Pyongyang bood in de aanloop naar de Olympische Winterspelen in Pyeongchang. Trump vond dat dit alles had te maken met zijn dreigementen van "fire and fury" aan het adres van Kim Jong-un, en hij vroeg zelfs aan de Zuid-Koreaanse president om hem daarvoor openlijk krediet te geven.

    Iedereen die de kwestie van nabij volgt, weet evenwel dat Trumps dreigementen grotendeels inhoudsloos zijn. Zelfs zijn voormalige adviseur Steve Bannon wist dat. Voor zijn ontslag zei hij nog tegen een journalist dat er geen militaire oplossing is voor het Koreaanse probleem zolang je niet kunt vermijden dat het Noorden binnen de 30 minuten Seoel met zijn 10 miljoen inwoners kan vernietigen met conventionele wapens. 

    Midden-Oosten?

    Ook in het Midden-Oosten is niet duidelijk welke strategie Trump echt voor ogen heeft. Hij dacht te scoren door aan te kondigen dat de Verenigde Staten hun ambassade zullen verhuizen naar Jeruzalem. Een symbolische beslissing, populair allicht bij zijn achterban, maar hij kweekte er heel wat onnodige wrevel mee bij de Arabische landen. Hij verspeelde meteen ook een troef om uit te spelen tegen Israël om toegevingen af te dwingen. De Palestijnen zien de VS alvast niet meer als een onpartijdige bemiddelaar.

    Trump versterkte de relaties met Saudi-Arabië terwijl dat land meer en meer onder vuur komt te liggen door zijn optreden in Jemen. Hij nam geregeld het kernakkoord met Iran onder vuur, terwijl dat volgens de EU door Iran correct wordt uitgevoerd. Door zijn kritiek op Iran, maakt Trump het de hervormingsgezinden rond president Rohani net moeilijker.

    Syrië kreeg nauwelijks aandacht van de president. Het moet gezegd, hij lanceerde 59 kruisraketten op een (grotendeels lege) luchtmachtbasis van het Syrische leger nadat het regime van Assad beschuldigd was van het gebruik van chemische wapens. Zijn voorganger Obama had zoiets nooit aangedurfd, ook al was dat ook voor hem een rode lijn die niet overschreden mocht worden. Trump gaf de Amerikaanse commandanten op het terrein ook meer ruimte om hun strategie aan te passen aan de feiten.

    De alliantie met de Syrische Koerden zorgde voor het ultieme verlies van terreurgroep IS, de val van hun feitelijke hoofdstad Raqqa. Maar na de val van Raqqa nam Trump geen enkel initiatief om een vredesproces op te starten. Rusland sprong graag in het gat en probeerde zich samen met Turkije en Iran op te werpen als de nieuwe vredesstichters in Syrië.

    Rusland sprong graag in het gat en probeerde zich samen met Turkije en Iran op te werpen als de nieuwe vredestichters in Syrië.

    Rusland speelde overigens niet alleen in Syrië een rol van betekenis. Het bereikte in december een voorakkoord met Egypte, ook een oude VS-bondgenoot en een land waar de Amerikanen de voorbije decennia tientallen miljarden hebben in geïnvesteerd. Russische gevechtsvliegtuigen zouden voortaan gebruik kunnen maken van Egyptische basissen.

    Moskou zet ook veel in op een goede relatie met Turkije. Dat is nog altijd een NAVO-bondgenoot, met het op één na grootste leger in de alliantie en strategisch gelegen in het Midden-Oosten. Erdogan is duidelijk uitgekeken op de westerse leiders omdat die in zijn ogen te lang twijfelden om hem te steunen toen militairen in juli 2016 de macht probeerden te grijpen.

    Turkije losweken uit de NAVO zou voor Rusland een hoofdprijs zijn in de strijd met het Westen.

    Trump en Poetin?

    Trump hoopte vermoedelijk bij zijn aantreden nog dat hij met de Russische president Poetin snel een deal zou kunnen sluiten waardoor de strijdbijl tussen de twee grote landen werd begraven en ze samen enkele wereldproblemen konden aanpakken.

    De realiteit is ook hier anders uitgedraaid.

    Door het onderzoek naar de Russische cyberactiviteiten tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen, kan Trump geen opening creëren. Na 1 jaar is er nog altijd geen formele topontmoeting geweest tussen de twee presidenten. Er was enkel een korte ontmoeting in de marge van een economische top in Vietnam (zie foto boven). Trumps voorgangers, Obama en Bush, hadden er al lang een achter de rug.

    Door het onhandige optreden van Trump is de indruk van collusie met de Russen nog versterkt. De dag nadat hij FBI-directeur Comey had ontslagen, die het Ruslandonderzoek leidde, zei hij tegen de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavov blijkbaar dat de man gek was. Om het nog erger te maken, was bij die bijeenkomst geen Amerikaanse fotograaf toegelaten, alleen een Russische, en die maakte foto’s van Trump die vrolijk aan het praten was met Sergej Kisljak, de Russische ambassadeur in de VS die centraal staat in het Ruslandonderzoek.

    In gesprekken met Amerikaanse diplomaten heb ik het voorbije jaar veel vertwijfeling en ongeloof gehoord. 

    De grote afwezige in dit verhaal is en blijft Rex Tillerson. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken is normaal gezien de persoon die het Amerikaanse buitenlands beleid uitdraagt. Tillerson doet dat niet. Hij is afwezig, vaak onzichtbaar, weegt niet op het beleid. Meer nog, soms wordt hij openlijk in de koelkast gezet door Trump zoals over Noord-Korea. Tillerson vond gesprekken een goed idee, Trump floot hem op Twitter terug: “Ik hem gezegd dat hij zijn tijd verspilt.”

    In gesprekken met Amerikaanse diplomaten heb ik het voorbije jaar veel vertwijfeling en ongeloof gehoord. Zij weten niet meer welk beleid ze moeten verdedigen. Toen Trump naar België kwam en ik een hooggeplaatste Amerikaanse diplomaat vroeg of hij al iets meer wist over het bezoek, kreeg ik het veelbetekende “You tell me” als antwoord. En het was geen poging om me af te wimpelen…

    Vele posities in het State Department en in ambassades zijn het afgelopen jaar niet ingevuld. In Brussel is alleen een ambassadeur bij de NAVO aangesteld. De bilaterale ambassade en de vertegenwoordiging bij de EU moeten het doen met een zaakgelastigde.

    Trump laat het niet aan zijn hart komen. Hij wil fors besparen op State want hij heeft al die dwarsliggende diplomaten niet nodig: “Ik ben de enige die ertoe doet, ik bepaal het beleid", zei hij in november in een interview met Fox News.  

    Fort Amerika?

    Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved.

    De terugtrekking van de VS in een soort Fort Amerika, laat intussen een grote geopolitieke leemte achter die andere landen zullen willen invullen. Dat maakt de wereld veel minder voorspelbaar en ook gevaarlijker. Hoe vaak we soms politieagenten in het verkeer verfoeien als ze ons een boete geven, zonder hen en zonder duidelijke regels zou het verkeer een onoverzichtelijk kluwen worden met veel meer ongelukken en slachtoffers. De wereld dreigt zo’n kluwen te worden.

    De aloude regels van conflictbeheersing dreigen niet meer te werken. Zo kan de inzet van militairen in humanitaire crisissen moeilijker worden omdat er altijd wel een groot land belang bij zal hebben dat die interventie niet gebeurt en niemand zal sterk genoeg zijn om dat land op andere gedachten te brengen.

    De landen die de plaats van de VS zullen proberen innemen, zijn niet allemaal liberale democratieën. Voor het Westen zou dit dan ook wel eens het begin van een nieuwe periode kunnen betekenen, waarbij we moeten aanvaarden dat onze waarden - rechtstaat, vrijheid, democratie, mensenrechten,… - niet meer universeel afdwingbaar zijn.

    Moeten we aanvaarden dat onze waarden - rechtstaat, vrijheid, democratie, mensenrechten,… - niet meer universeel afdwingbaar zijn?

    Het eerste jaar van Trump heeft alvast (nog) niet tot onoplosbare problemen geleid. Amerika blijft een machtig land en heeft in het verleden een enorme veerkracht getoond. Het kan zich snel weer heruitvinden, zeker nu de economie goede cijfers optekent.

    Veel bondgenoten denken ook dat deze storm wel weer zal overwaaien en dat de internationale constructie stevig genoeg is om Trump te overleven.

    Het is ook best mogelijk dat de Amerikaanse president tot de vaststelling komt dat de winst van Amerikaans leiderschap uiteindelijk groter is dan de last die dat creëert. Het zou niet zijn eerste radicale koerswijziging zijn. Hoe dan ook is de Amerikaanse president in 2017 nog niet echt getest, grote crisissen zijn uitgebleven. Of dat in 2018 wel zal gebeuren, weet niemand. Maar velen in de wereld vragen zich af wat Trump in zo'n situatie zal doen. En het feit dat niemand een echt antwoord heeft op die vraag, maakt de wereld er een stuk onvoorspelbaarder op.