Meest recent

    AP1959

    Was operadiva Maria Callas een wispelturige feeks?

    In Bozar in Brussel gaat vanavond "Maria by Callas" in première, een  documentaire van Tom Volf die vanaf 28 februari in de zalen komt. Uniek is dat de hele film lang enkel de stem van Maria Callas zelf te horen is. Veertig jaar na haar dood vertelt de beroemde operazangeres haar eigen levensverhaal aan de hand van nooit eerder geziene live-opnames, persoonlijke super 8-films, intieme brieven en zeldzame archiefbeelden. Was ze nu echt de onmogelijke diva die zomaar van het podium wegliep en volle zalen in de kou liet staan? De film werpt een nieuw licht op haar temperamentvolle persoonlijkheid.

    labels
    Flip Feyten
    Flip Feyten is VRT-journalist.

    Het is nu nog moeilijk voor te stellen hoe overweldigend de roem van operazangeres Maria Callas was. Elke stap die ze verzette was wereldnieuws. Mensen overnachtten op straat om haar te kunnen horen zingen. Die roem legde een grote druk op haar schouders, want ze wilde geen duimbreed toegeven op artistieke kwaliteit. 

    Ik heb twee mensen in mij. Ik wil graag Maria zijn, maar er wordt van me verwacht dat ik Callas ben.

    In een tv-interview met de Britse journalist David Frost zegt Callas: "Ik heb twee mensen in mij. Ik wil graag Maria zijn, maar er wordt van me verwacht dat ik Callas ben."  Die hoge verwachtingen zorgden voor plotse afzeggingen, en bezorgden haar de reputatie van een wispelturige, over het paard getilde feeks. Was dat terecht? In de film kom je te weten hoe ze dat zelf beleefde.

    Schandaal in Rome

    Zestig jaar geleden, op 2 januari 1958, komt Maria Callas in het oog van een storm terecht. Het Teatro dell’Opera in Rome heeft net een ingrijpende verbouwing achter de rug. Voor de feestelijke heropening staat de opera “Norma” van Bellini op het programma, met Maria Callas in de hoofdrol. De voltallige beau monde van Italië maakt zijn opwachting voor de galavoorstelling, inclusief de Italiaanse president.

    Ze staan allemaal na de eerste akte terug op straat, want la Callas laat weten dat ze te ziek is om verder te zingen. Het schandaal van de superster-met-kapsones wordt flink opgeklopt in de wereldpers, en de reputatie van Callas als wispelturige diva met té veel noten op haar zang is definitief gevestigd. 

    Belga

    Callas verdedigt haar houding in de documentaire, en door haar verhaal krijg je toch een genuanceerder beeld. Ze was wel degelijk ziek: een dokter heeft bronchitis vastgesteld, en ze heeft een dag voor de voorstelling nauwelijks stem. Ze waarschuwt de operadirectie en vraagt om een vervangster achter de hand te houden. Ze krijgt als antwoord: “Niemand kan Callas vervangen”.

    Niemand kan Callas vervangen.

    De dokter dient haar een paardenmiddel toe, en ze laat zich overreden om het toch te wagen. Maar na de eerste akte voelt ze dat haar stem het gaat begeven, en op artistieke kwaliteit wil ze nooit toegevingen doen. Aangezien de directie niemand heeft voorzien om haar te vervangen, moet de voorstelling wel stopgezet worden.

    Achteraf krijgt ze trouwens een begripvol telefoontje van signora Carla Gronchi, de echtgenote van de president. Maar die verzuimt wel in de pers te bevestigen dat Callas echt ziek was. Callas doet het Teatro dell’Opera een proces aan, dat pas dertien jaar later eindigt met een schikking. En daarbij moet het theater wel degelijk erkennen dat het een fout maakte door geen vervangster te voorzien.

    Fonds de Dotation Maria Callas

    Ruzie met La Scala

    Nog geen halfjaar voordien is er al een zwaar incident geweest met het beroemde operahuis La  Scala van Milaan. Dat verzorgt een productie van "La sonnambula" van Bellini op het Edinburgh International Festival in Schotland, met Callas in de titelrol. Ze heeft een contract voor vier voorstellingen, maar de belangstelling is zo groot dat La Scala een vijfde voorstelling wil.

    Callas weigert, ze is te moe. En bovendien heeft ze lang van tevoren toegezegd naar een feestje in Venetië te gaan dat haar vriendin Elsa Maxwell speciaal voor haar organiseert. Toch kondigt La Scala op affiches een vijfde voorstelling met Callas aan, ook al heeft die geen enkel document ondertekend. Callas vertrekt, en wordt afgeschilderd als de Griekse furie die La Scala én het festival zomaar in de steek laat. Nergens vermeldt de directie dat Callas nooit heeft toegezegd voor een vijfde voorstelling, en dus eigenlijk haar contract netjes heeft uitgediend.  

    Fonds de Dotation Maria Callas

    Ontslagen door de Metropolitan Opera

    Tot overmaat van ramp komt er nog een aanvaring met een derde gerenommeerd operahuis: de Metropolitan Opera van New York. Directeur Rudolf Bing ziet het in 1958 groots: hij wil Callas casten in "Norma" van Bellini, "Il barbiere di Siviglia" van Rossini, "Lucia di Lammermoor" van Donizetti, én "La traviata" én "Macbeth" van Verdi. Callas steigert: dat zijn wel erg veel rollen, met uiteenlopende stemvereisten, en bovendien zijn er binnen elke productie voortdurend wisselende tegenspelers voorzien.

    Ze wil ook uit haar routine breken en nieuwe rollen zingen. Bing is de aanslepende onderhandelingen beu, en wil ook duidelijk maken wie nu eigenlijk de dienst uitmaakt bij de Met. Callas is op dat moment in Dallas voor een opvoering van "Medea" van Cherubini. Kort voor de opvoering ontvangt ze een telegram van Bing die haar contract met de Met opzegt. Dat ontslag is prompt wereldnieuws. 

    Belga

    Callas antwoordt in stijl. Ze verschijnt die avond op het podium als een keizerin, gehuld in een imposant gewaad afgezet met hermelijn, en ze draagt zowat alle juwelen die ze bezit. Dirigent Nicola Rescigno weet nog hoe ze de hele cast en productieploeg toespreekt: “Jullie weten allemaal wat er gebeurd is. Dit wordt een verschrikkelijk moeilijke avond voor mij, en ik zal de hulp van ieder van jullie nodig hebben.”

    Dit wordt een verschrikkelijk moeilijke avond voor mij, en ik zal de hulp van ieder van jullie nodig hebben.

    Vervolgens geeft ze een van haar meest vulkanische vertolkingen van "Medea" ooit. Rescigno noemt ze ‘historisch’. Nadien wordt haar loge bestormd door de pers, en dat is het enige moment in de documentaire waarin we Maria Callas zien zonder handrem op.

    Ze neemt geen blad voor de mond, laat haar immer stijlvolle en beheerste imago varen en somt klagerig en verontwaardigd haar argumenten op. Even krijgen we een glimp te zien van de harde, veeleisende ster die Callas kan zijn, terwijl ze ook nog eens een slachtofferrol aanneemt. Maar haar artistieke argumenten houden wel steek. 

    Callas is kassa

    Het zal Bing trouwens zuur opbreken. Callas is kassa, en impresario Allen Oxenburg springt in het gat en biedt haar een contract met zijn American Opera Society aan. In januari 1959 schittert Callas in "Il pirata" van Bellini in Carnegie Hall in New York, op een boogscheut van de Metropolitan Opera.

    Ze wist exact wat ze wilde, en waarom ze dat wilde.

    Pas in 1965 zal het tot een verzoening komen met Bing, en keert Callas terug naar de Met voor twee opvoeringen van Puccini’s "Tosca". Later zal Bing zeggen dat Callas de moeilijkste artieste was waar hij ooit mee samengewerkt heeft: "... omdat ze zoveel intelligenter was. Andere artiesten kreeg je wel waar je ze hebben wilde. Maar Callas niet. Ze wist exact wat ze wilde, en waarom ze dat wilde.”

    Ze was dan ook een artieste buiten categorie. Terwijl er vreemd genoeg toch wel wat op haar stem aan te merken was. Aanvankelijk was die enorm veelzijdig. Haar doorbraak kwam er toen ze in theater "La Fenice" in Venetië de zware rol van Brünnhilde in "Die Walküre" van Wagner zong.

    In datzelfde theater zong Margherita Carioso de rol van Elvira in "I puritani" van Bellini, maar ze werd ziek. Dirigent Tullio Serafin sommeerde Callas om voor haar in te vallen. Callas protesteerde: ze kende de rol niet, had maar zes dagen om hem in te studeren, én moest tussendoor nog de loodzware rol van Brünnhilde blijven zingen.

    Critici geloofden hun oren niet: een dramatische Wagner-sopraan die plots een heldere lyrische partij als die van Elvira meende aan te kunnen? Dat was grootheidswaanzin. Toch deed het Callas het onvoorstelbare: ze slaagde met glans, en dat maakte zo’n indruk dat haar carrière vanaf dat moment niet meer stuk kon.

    Drastisch dieet

    Ze was op het toppunt van haar kunnen in jaren vijftig, maar haar stem werd gaandeweg wat onzeker in de hoge noten, en haar ademhaling verloor ook aan kracht. Misschien speelde bij dat laatste een drastische vermageringskuur een rol.

    Ze vond dat ze met haar 90 kilo niet geloofwaardig was in diverse rollen van jonge heldinnen. In 1953 begon ze met een strikt dieet en verloor in geen tijd 36 kilo. Er zijn ook wel andere redenen genoemd voor haar verlies aan ademkracht: overmatig en verkeerd gebruik van haar stem, een tekort aan zelfvertrouwen, een zwakke gezondheid en zelfs een vroege menopauze. 

    Uniek expressief vermogen

    Maar welke onzuiverheden critici ook in haar stem meenden op te merken, die vielen in het niet bij haar unieke expressieve vermogen. Ze kon als geen ander de grote emoties vertolken waar het in de opera om draait: hoop, innerlijke pijn, opoffering, liefdesgeluk, tederheid, wanhoop, nostalgie naar een verloren geluk, ontgoocheling, ambitie of wraaklust. En daar had ze vreemd genoeg nooit het grote dramatische gebaar voor nodig: met haar stem had ze aan een blik of een minieme verandering in haar houding vaak genoeg om iedereen die haar hoorde zingen recht in het hart te raken.

    Verleidelijk, verraderlijk en vertederend

    In bovenstaand fragment uit de documentaire zingt Maria Callas in 1962 de beroemde Habanera uit "Carmen" van Bizet: "L’amour est un oiseau rebelle". Het is een staalkaart van hoe verleidelijk, verraderlijk en vertederend la Callas tegelijkertijd kon zijn. 

    Maria Callas met haar grote liefde: scheepsmagnaat en miljardair Aristoteles Onassis. Fonds de Dotation Maria Callas

    Miljardair Aristoteles Onassis

    De documentaire volgt haar doorheen de jaren, en daar horen ook alle sensationele verhalen bij die de wereldpers in de ban hielden. Zoals haar jarenlange verhouding met de Griekse scheepsmagnaat en miljardair Aristoteles Onassis. Die laat haar uiteindelijk in de steek om te trouwen met Jackie Kennedy, de weduwe van de vermoorde Amerikaanse president.

    We zien haar ook samen met regisseur Pier Paolo Pasolini, bij de opnames van zijn (geflopte) film "Medea". En wie goed kijkt ziet voortdurend grootheden uit die tijd door het beeld lopen: Marilyn Monroe, Alain Delon, Yves Saint-Laurent, J. F. Kennedy, Luchino Visconti, Winston en Clementine Churchill, Grace Kelly en Liz Taylor. 

    Maria Callas met regisseur Pier Paolo Pasolini Belga

    Hoe gigantisch de roem van Callas was, mag blijken uit de talloze sequenties waarin ze omstuwd wordt door mensenmassa's en persfotografen als ze aankomt in een luchthaven of bij een operagebouw.  De beelden contrasteren hevig met de eenzame stilte van haar latere jaren.

    Regisseur Tom Volf heeft de hand kunnen leggen op onbekend beeldmateriaal, zoals home movies op het jacht van Onassis of een unieke amateuropname in super 8-kleurenfilm van Callas als Cio-Cio San in Puccini’s "Madama Butterfly". 

    Still uit amateurfilmpje met Maria Callas als Cio-Cio San in Puccini's Madama Butterfly.

    Voor operaliefhebbers zijn de fragmenten waarin Callas zingt natuurlijk een feest. Maar de kracht van de film zit ‘m vooral hierin, dat enkel Maria Callas zelf aan het woord komt. Hetzij met haar eigen (zang)stem, hetzij met de stem van de Franse actrice Fanny Ardant, die haar brieven voorleest (en die haar ooit vertolkte in een speelfilm). En verrassend is Callas' uitstekende Engels. Geen wonder, want deze Griekse werd geboren in New York. 

    De documentaire “Maria by Callas” gaat vanavond in Belgische première in Bozar in Brussel. Vanaf woensdag 28 februari komt de film in de zalen.