Omniscan 12.4 SR3 Build1759

100 jaar geleden: Russen gaan door de knieën

In deze reeks brengen we grote en kleine gebeurtenissen tijdens de Eerste Wereldoorlog, deze week van 21 tot 27 februari 1918: het Duitse leger rukt ongehinderd op door Rusland en de Russen plooien nu voor alle Duitse eisen.

De Duitse opmars door Rusland is een ongezien succes. De Duitse troepen blijven oprukken zonder weerstand te ontmoeten.

In nog geen week zijn de Duitsers meer dan 200 km op Russisch grondgebied doorgedrongen, zowat evenveel als ze in de voorbije drie jaar veroverd hebben. 

De Duitse verovering gebeurt grotendeels met treinen en auto’s. Duitse legertreinen stoppen in elk station, waar de plaatselijke bolsjewieken, voor zover die er zijn, worden opgepakt, en wachten op versterkingen, waarna ze naar een volgend station vertrekken.  

Duitse militairen en door hen gevangen genomen bolsjewieken © IWM (Q 86649)

In het zuiden hebben de Duitsers Zjitomir bezet, de zetel van de door hen erkende Oekraïense regering. In het noorden zijn de Baltische provincies Lijfland en Estland onder de voet gelopen. 

Op 24 februari marcheerden de Duitse troepen in Estland de universiteitsstad Dorpat (Tartu) binnen, de dag daarop volgde de havenstad Reval (Tallinn).

Meer naar het oosten is de oude Russische stad Pskov ingenomen.  Voor de Russen een psychologische opdoffer. Pskov ligt op minder dan 300 km van de hoofdstad Petrograd.

De bolsjewistische machthebbers lijken inmiddels radeloos. Het ziet ernaar uit dat de Duitsers de hoofdstad willen innemen en komaf maken met het regime.  

Bedelende kinderen op een markt in Pskov, op de achtergrond een Duitse soldaat © IWM (Q 86622)

In Petrograd is paniek uitgebroken. In de stations is het een gedrang van mensen die een plaats op de trein willen bemachtigen. Mensen worden op straat beroofd, winkels worden geplunderd. De diplomaten van de Geallieerde landen zouden naar het naburige Finland vertrekken. 

De Russische Raad van volkscommissarissen heeft het decreet “Socialistisch vaderland in gevaar!” uitgevaardigd. Daardoor kan iedereen opgeëist worden om te werken bij het aanleggen van loopgraven en andere verdedigingswerken. Dat geldt in het bijzonder voor ‘bourgeois’ – mannen en vrouwen. Het decreet stelt een echte terreur in : “Vijandelijke agenten, profiteurs, plunderaars, straatschenders en Duitse spionnen moeten ter plekke worden doodgeschoten”.

Te elfder ure heeft de regering militaire steun van de Geallieerden gevraagd. Frankrijk heeft meteen positief gereageerd. Ondanks alles hopen de Geallieerden dat Rusland aan hun kant blijft.

Links, plunderingen in Petrograd (tekening uit London Illustrated War News). Rechts, tekst van het decreet “Socialistisch vaderland in gevaar!”
Video player inladen ...

Film van Duitse bezetting van Dorpat (ten onrechte 1915 gedateerd)

Russen gaan door de knieën

Het sovjetbewind in Rusland plooit uiteindelijk toch voor de nieuwe Duitse eisen.

Op 23 februari formuleerde de Duitse legerleiding haar nieuwe vredesvoorwaarden. De Russen kregen 48 uur om daarop te antwoorden.

Deze nieuwe voorwaarden zijn nog veel harder dan de vorige, die de Russen hadden afwezen. Bovenop de gebiedsafstand die al eerder door de Centralen was geëist, dient Rusland de provincies Lijfland en Estland op te geven, zijn troepen terug te trekken uit de Oekraïne, net als uit Finland.  Ook aan Turkije moet het gebieden afstaan.

Voor de bolsjewieken een heel bittere pil. Zelfs voor fervente tegenstanders van de oorlog is dit onverteerbaar.

In het zwart de gebieden die al onafhankelijk zijn geworden, gearceerd het gebied dat Rusland moet opgeven, met stippels gebied dat de Duitsers hebben ingenomen tot 26 februari 1918.

In de nacht van 23 op 24 februari is in het Smolny-Instituut in Petrograd de knoop doorgehakt. Eerst sprak het centraal comité van de bolsjewieken zich uit voor aanvaarding van de vredesvoorwaarden.

Meteen daarop volgde een stormachtige vergadering van het Heel-Russisch Centraal Uitvoerend Comité, dat in de vroege uurtjes zijn goedkeuring gaf met 126 stemmen tegen 85, met 26 onthoudingen.  De linkse socialisten-revolutionairen, die met de bolsjewieken meeregeren, waren tegen.

De argumenten van Lenin zouden de doorslag hebben gegeven. In de bolsjewistische partijkrant ‘Pravda’ staat hierover: “De absolute noodzaak om op dit moment een annexionistisch en ongelooflijk hard vredesverdrag met Duitsland te tekenen is in de eerste plaats te wijten aan het feit dat we geen leger hebben en onszelf niet kunnen verdedigen”.

Rode gardes bereiden zich in Petrograd voor op een mogelijke Duitse aanval op de stad  (foto uit de New York Tribune, 12-5-1918)

De Duitsers willen hun opmars pas stopzetten als het vredesverdrag  getekend is.

Intussen rukken ook de Turken op in Klein-Azië. Ze hebben de belangrijke havenstad Trebizonde (Trabzon) aan de Zwarte Zee heroverd, die twee jaar geleden door de Russen werd ingenomen.  

Drie karikaturen van de Welshe tekenaar Joseph Staniforth over het Russische debacle, verschenen in de Western Mail, 15, 22 en 24 februari 1918

Estland roept (symbolisch) onafhankelijkheid uit

Op 23 februari las een driekoppig “Reddingscomité van Estland”. op het balkon van het theater van de Estische stad Pärnu (Pernau in het Duits) een onafhankelijkheidsverklaring van Estland voor. De dag daarop gebeurde dat opnieuw in Tallinn (of Reval).

Het Reddingscomité van Estland treedt op in naam van de Estische provinciale vergadering (Maapäev of voorlopige landdag) die vorig jaar werd gekozen via democratische verkiezingen.

Na de Russische Oktoberrevolutie verboden de bolsjewieken de Maapäev , maar het bureau van de vergadering bleef ondergronds bijeenkomen en stelde vorige week het Reddingscomité aan.

Volgens de onafhankelijkheidsverklaring wordt Estland een republiek. Er is meteen een voorlopige regering aangesteld onder leiding van Konstantin Päts.

Links, een affiche met de onafhankelijkheidsverklaring (in het Estisch). De datum onderaan (21 februari) klopt niet, omdat de proclamatie enkele dagen moest worden uitgesteld.  24 februari is nog altijd de nationale feestdag in Estland. Rechts het theater in Pärnu.

Dit alles gebeurde vlak voordat de Duitse troepen Tallinn binnenrukten.

De onafhankelijkheidsverklaring is eerder symbolisch, want de Duitsers zijn niet van plan de nieuwe republiek te erkennen. De nieuwe regering mocht meteen onderduiken.

De Duitse legerleiding zoekt in Estland, net als in Lijfland en Koerland, vooral de steun van de Duitssprekende elite aldaar, ook al vormt die een kleine minderheid. Bij hen de machtige landadel, de “Baltische baronnen” die daar al eeuwen het grootste deel van de grond bezitten en neerkijken op de autochtone Esten en Letten.  

De bolsjewieken hebben bovendien veel aanhang bij de Esten en nog meer bij de Letten. Het bolsjewistisch bewind heeft in korte tijd veel Baltische baronnen opgepakt, nadat die gepoogd hadden een eigen staat te stichten.  

Duitse overwinningsparade in het centrum van Tallinn op 25 februari 1918 Omniscan 12.4 SR3 Build1759

Britten veroveren Jericho

In Palestina heeft de Britse expeditiemacht van generaal Allenby de Bijbelse stad Jericho veroverd.

De Britten waren uit Jeruzalem vertrokken en legden de 30 km lange afstand naar Jericho af in drie dagen, ondanks het slechte weer en hevige weerstand van de Turken. In de ochtend van 21 februari betraden ze de stad. Het Turkse garnizoen trok zich terug.

De verovering van Jericho is van groot strategisch belang. De Britten hebben nu de Jordaanvallei en de noordkant van de Dode Zee bereikt.  Ze bedreigen de Hidjaz-spoorweg, die een dertigtal kilometer te oosten van de Jordaan loopt en Damascus met de heilige stad Medina verbindt.  De Turken trekken zich nu terug achter de Jordaan.

De aanval ging gepaard met vrij grote verliezen voor de Britten, die in het Midden-Oosten de klus helemaal alleen moeten klaren.  

Markt buiten de stadswallen van Jericho © IWM (Q 86300)

Geallieerde socialistische conferentie in Londen

In Londen hebben de socialistische partijen en vakbonden uit de Geallieerde landen een conferentie gehouden.

De partijen uit Groot-Brittannië, Frankrijk, Italië en België namen eraan deel. Er waren ook waarnemers uit Roemenië, Zuid-Afrika en van “Zuid-Slavische organisaties”. De Russische mensjewieken en socialisten-revolutionairen kregen van hun bolsjewistische regering geen toestemming om te komen.

De conferentie heeft een tekst opgesteld over een toekomstige vrede. Die eist de afschaffing van de geheime diplomatie en de militaire dienstplicht, en de oprichting van een Volkenbond en een internationaal gerechtshof om oorlogen te voorkomen.

De conclusies van de conferentie in Londen werden onder de titel "A Clean Peace" gepubliceerd

Meer specifiek willen de Geallieerde socialisten het herstel van de Belgische onafhankelijkheid. De inwoners van Elzas-Lotharingen moeten zelf over hun toekomst kunnen beslissen en de grenzen van Italië en sommige Balkanstaten moeten worden aangepast.  De socialisten willen ook dat het Poolse volk zelfbeschikking krijgt en dat er een joodse staat komt. De Europese kolonies in Afrika moeten onder het gezag van de Volkenbond komen tot ze zichzelf kunnen besturen. 

Het is nog altijd de bedoeling een internationale socialistische conferentie bijeen te roepen, waar dus ook Duitse en Oostenrijkse socialisten aan deelnemen. Camille Huysmans, de Belgische secretaris van de Internationale, werkt al lang aan zo’n conferentie die in het neutrale Stockholm zou plaatsvinden.

De conservatieve Belgische kranten zijn niet echt gelukkig met de aanwezigheid van de Belgische socialistische leider en minister Emile Vandervelde in Londen. Die had tot nu toe afstand genomen van de standpunten van zijn partijgenoot Huysmans.  

Spotprent van Huysmans, die gehekeld wordt als een Pontius Pilatus en apostel van de nederlaag, in de conservatieve krant Les Nouvelles (10 februari 1918, hetarchief.be)

Bekende Franse piloot Garros onttsnapt uit Duits krijgsgevangenschap

Op 23 februari zijn de bekende Franse piloot Roland Garros en zijn collega Anselme Marchal er in geslaagd de Duits-Nederlandse grens over te steken. Beiden waren ontsnapt uit een krijgsgevangenenkamp in Maagdeburg. Te voet hebben ze, vooral 's nachts, de meer dan 400 km tot aan de Nederlandse grens afgelegd.

Roland Garros moest in april 1915 in bezet België landen en werd krijgsgevangen gemaakt door de Duitsers. Hij is onder meer bekend omdat hij als eerste de Middellandse Zee heeft overgevlogen. In de weken voor hij in Duitse handen viel, slaagde hij erin drie Duitse vliegtuigen neer te schieten met een geheel nieuw toestel, het eerste echte gevechtsvliegtuig.

Anselme Marchal vewierf roem omdat in juni 1916 erin slaagde ongezien tot boven Berlijn te vliegen en enkele duizenden pamfletten boven de Duitse hoofdstad te laten dwarrelen. Daarna moest hij in Polen een noodlanding maken en viel in handen van het Oostenrijkse leger.

De ontsnapping van de twee piloten is voorpagina-nieuws in alle Franse kranten (BnF Gallica)

Duits kaperschip ‘Wolff’ terug

In de haven van Kiel is de Duitse hulpkruiser ‘Wolff’  teruggekeerd van een kaapvaart van 451 dagen. Dat is de langste tocht die een oorlogsschip heeft uitgevoerd in deze oorlog. Het schip voer door de Atlantische, de Indische en even zelfs de Stille Oceaan en legde mijnen nabij Kaapstad, Bombay, Colombo, Sidney, Auckland en Wellington.

14 schepen werden buitgemaakt en tot zinken gebracht nadat de bemanning en de lading naar de ‘Wolff’ waren overgebracht. Door het buitmaken van voedsel en steenkool hoefde het geen havens te bezoeken.

De bemanningsleden van de Wolff werden als helden onthaald bij hun terugkeer in Kiel. Op de foto's onder andere het watervliegtuig 'Wölfchen'; uit Berliner Leben, 1918

In totaal zouden 35 koopvaardij- en 2 oorlogsschepen door toedoen van de ‘Wolff’ zijn gezonken. Daaronder het Spaanse passagierschip ‘Carlos de Einzaguirre’, die op een mijn liep, waarbij 134 doden vielen.

De ‘Wolff’ voerde op zijn dek het watervliegtuig ’ Wölfchen’, dat hielp om vijandelijke schepen op te sporen.

Bij de terugkeer in Kiel waren er 467 krijgsgevangenen aan boord.  De buitgemaakte ladingen bestonden onder meer uit koper, rubber, zink, tin, zijde en kopra.

De kapitein,  Karl August Nerger, kreeg bij de terugkeer de orde ‘Pour le mérite’.  

Nog foto's uit Berliner Leben, onder andere van de krijgsgevangenen op de 'Wolff''
Video player inladen ...

Duitse propagandafilm over S.M. Hilfskreuzer "Wolff"

Weer hospitaalschip getorpedeerd

Opnieuw is een Brits hospitaalschip in het Kanaal van Bristol getorpedeerd.
De ‘Glenart Castle’ had op in de vroege ochtend van 26 februari Newport in Wales verlaten en was op weg naar Brest (Frankrijk) om gewonde militairen op te halen, toen het schip door een torpedo werd getroffen.

Het schip zonk in amper acht minuten. Zeven reddingssloepen  werden te water gelaten, maar door de duisternis, de paniek en de zware slagzij van het schip konden niet alle opvarenden de sloepen bereiken. Door de woelige zee en het gebrek aan ervaring van de roeiers kapseisden alle sloepen op één na. De 32 inzittenden van die ene sloep waren de enigen die konden worden gered.

Liefst 162 opvarenden kwamen om, waaronder de kapitein, verpleegsters, legerartsen en brancardiers.

De Britse pers is nog razender dan voor het soortgelijk incident met het hospitaalschip ‘Rewa’, vorige maand, toen er veel minder slachtoffers vielen. De ‘Glenart Castle’  was goed verlicht en de rode kruisen op de romp duidelijk zichtbaar. Een hospitaalschip doen zinken is een onvergeeflijke oorlogsmisdaad.

De 18 jaar oude  ‘Glenart Castle’  was eerst een passagiersschip onder de naam ‘Galician’. De naam werd veranderd toen het tot hospitaalschip werd omgevormd. 

Het was niet het eerste incident met het schip. In het hele begin van de oorlog werd het als passagiersschip door een Duitse hulpkruiser gekaapt, maar omdat er vrouwen en kinderen aan boord waren, mocht het zijn reis verder zetten. In 1917 liep het op een mijn. Er vielen toen geen slachtoffers maar het schip moest hersteld worden.  

De kapitein van de U-boort die de ‘Glenart Castle’ torpedeerde zal kort na de wapenstilstand door de Britten worden gearresteerd en als oorlogsmisdadiger in de Londense Tower opgesloten. Hij moet echter worden vrijgelaten om procedureredenen.

Portugese president wijzigt scheiding van Kerk en Staat

De Portugese militaire president Sidónio Pais heeft wijzigingen gebracht in de zeven jaar oude scheiding van Kerk en Staat.

In 1911, een jaar na de val van de Portugese monarchie, vaardigde de republikeinse regering een zeer antiklerikale wet uit. De Portugese katholieke kerk hield op een staatskerk te zijn en kreeg geen overheidsgeld meer, maar tegelijk kwam er een strenge regeringscontrole op de geestelijkheid. Religieuze orden werden ontbonden en het burgerlijk huwelijk werd ingevoerd.

Het kwam tot onlusten met de katholieke bevolking op het platteland. De toestand was zo gespannen dat de bisschoppen zelfs een tijd naar het buitenland verhuisden.  

President Sidonio Pais gaat de kathedraal van Lissabon binnen voor een dienst ter nagedachtenis van de gesneuvelde Portugese soldaten, mei 1918

Een decreet van Pais schroeft nu enkele radicale maatregelen terug. Zo kan de regering niet langer censuur uitoefenen op de  herderlijke brieven van de bisschoppen en mogen priesters weer geestelijke kledij in het openbaar dragen. De geestelijkheid krijgt opnieuw, onder bepaalde voorwaarden, het beheer van kerkelijke gebouwen.

Pais, die door een staatsgreep de antiklerikale republikeinen van de macht verdreef en nu als een dictator regeert, hoopt nu snel de diplomatieke betrekkingen met het Vaticaan te herstellen.  

Prent ter ere van de uitroeping van de Portugese republiek; linksboven, de Jezuïeten en priesters van andere ordes worden het land uitgezet

Duitsers en activisten binden in

Er lijkt een einde te zijn gekomen aan de  omstreden “verkiezingen” voor de Raad van Vlaanderen. Verdere geplande “volksbijeenkomsten” zijn afgelast.


Wellicht vindt de Duitse bezetter het beter om verdere incidenten zoals die rond de voorbije bijeenkomsten  in onder meer Antwerpen en Mechelen te vermijden.  Bovendien heeft zowat alles wat telt in België en Vlaanderen de voorbije weken luidkeels geprotesteerd tegen het optreden van de Raad van Vlaanderen.

De dichter René De Clercq, een van de bekendste leden van Raad van Vlaanderen, ontkent intussen in een krantenartikel dat de activisten België willen vernietigen. Hij beweert dat ze enkel de huidige Belgische regering bestrijden.  Volgens De Clercq hebben de activisten alleen “de wens” tot autonomie uitgedrukt.

Toeval of niet, de Duitse kanselier von Hertling  heeft net nu in een rede tot de Rijksdag vriendelijke woorden over voor België, zonder iets over de activisten te zeggen. Hij zegt dat Duitsland na de oorlog “in vrede en vriendschap” met België wil leven. Hij is zelfs bereid een gesprek aan te gaan met de Belgische regering in Le Havre, als die daarom vraagt.

Intussen zijn wel alle hoge ambtenaren van het Ministerie van Financiën door de bezetter met pensioen gestuurd. Ze willen niet meewerken aan de splitsing van ministerie in een Vlaams en een Waals departement.