Waarom we mogelijk 12 nieuwe gascentrales nodig hebben, en waarom die er maar niet komen

Het ziet er niet zo goed uit voor de gascentrales. Die moeten de kerncentrales vervangen. Alleen: ze brengen niet genoeg geld meer op. Hoe zit het dan met die gascentrales? Zijn er genoeg nieuwe gepland? En hoe zat dat de voorbije jaren? We vroegen de cijfers op bij hoogspanningsbeheerder Elia. En die tonen aan dat al langer de mot zit in de grote stroomcentrales: er zijn er de afgelopen 15 jaar almaar meer verdwenen. En er kwamen er niet genoeg bij. En tegen 2025 wordt het mogelijk nog erger. 

labels
Luc Pauwels
Luc Pauwels is energiespecialist bij VRT NWS.

Vanaf 2003 liep het fout

Tot 2003 zat het vrij goed met de grote elektriciteitscentrales in ons land. Geregeld werd er wel eens een oude centrale afgebroken. Maar er kwamen er genoeg nieuwe bij. De totale hoeveelheid grote stroomcentrales bleef dus quasi gelijk: ze schommelde rond de 13.500 Megawatt. Maar vanaf 2003 begon het fout te gaan. Steenkoolcentrales wilden we niet langer, wegens veel te vervuilend. Grote biomassacentrales zijn gewoon te duur: ze slorpen miljarden subsidies op. Bleven er nog over: de gascentrales.

In 2003 werd er eentje gebouwd in Antwerpen: door BASF, samen met Electrabel. Vooral om de chemische fabriek van stroom te voorzien. Ook in Wallonië kwamen er een paar bij. Maar dan viel het allemaal stil. In 2011 bouwde Tessenderlo Chemie de laatste grote Vlaamse gascentrale. Datzelfde jaar opende er ook nog eentje in Wallonië. Maar intussen ging de afbraak van oudere grotere centrales voort. Onzichtbaar. En wat blijkt nu? De afgelopen 15 jaar is bijna 10% van de grote centrales verdwenen. Want de gascentrales hebben de steenkoolcentrales niet vervangen en komen niet in de plaats van biomassacentrales. En wanneer een oude gascentrale wordt afgebroken, bouwen de uitbaters er geen nieuwe meer.

Gascentrale T-Power (Tessenderlo Chemie): de laatste die in Vlaanderen is gebouwd

Gascentrales renderen niet meer

De inkomsten van gascentrales zijn namelijk afhankelijk geworden van één heel onvoorspelbare factor: het wispelturige Belgische weer. Gascentrales zijn heel flexibel. Ze kunnen de grillen van het Belgische weer perfect volgen: ze geven letterlijk wat minder gas wanneer er wat meer zon en wind zijn. Dan leveren de zonnepanelen en windmolens meer stroom. En die stroom  heeft voorrang op de stroom uit de gascentrales. Omdat wind- en zonne-energie properder zijn. Gascentrales stoten nog altijd wat C02 uit. Windmolens en zonnepanelen doen dat niet.

Bovendien zijn de stroomprijzen ingestort. Stroom maken met een gascentrale levert geen winst meer op. Zelfs nu, met heel lage gasprijzen, zijn de centrales niet rendabel genoeg. Flinterdunne marges en grillige inkomsten: ze maken dat zelfs een groot onderhoud van een gascentrale (gewoonlijk om de 15 jaar) er al te veel aan is. De kosten zijn amper recupereerbaar, dus doen de uitbaters hun centrales liever gewoon dicht. En dat dreigt de komende jaren almaar meer te gebeuren.

De komende jaren dreigt het nog meer fout te lopen

Momenteel ligt er geen enkel concreet plan voor een nieuwe gascentrale op tafel. Nochtans hebben ze een unieke kans om nu wel veel elektriciteit te maken: in 2022 gaat de eerst kerncentrale dicht. Het jaar daarop de tweede. Meteen komt er een gat van meer dan 2.000 Megawatt aan stroomproductie vrij, een gat dat tegen 2025 minstens zal verdubbelen tot 4.000 Megawatt. En zelfs 6.000 Megawatt groot kan worden, wanneer dat jaar alle kernreactoren dicht gaan. De totale kernuitstap in 2025 is tot nader order nog altijd in een wet vastgelegd.

Nooit eerder is er dus zo’n reuzengat in de Belgische elektriciteitsproductie geweest. Maar toch springen de gascentrales er niet in. In tegendeel: ze lopen er van weg. Tegen 2025 verdwijnen er volgens de cijfers van Elia nog eens een kleine 1000 Megawatt aan gascentrales. Omdat ze gewoonweg niet genoeg opbrengen. Op een kleine kwart eeuw tijd verliezen we daarmee 60% van onze grote stroomcentrales. Dat is een flink gat.

bron: Elia

Om dat gat dicht te rijden, hebben we vermoedelijk 9 nieuwe grote gascentrales nodig. Op zeven jaar tijd. En het kan nog meer zijn, zo maakte het Federaal Planbureau duidelijk in zijn studie voor minister Marghem. Want België is geen eiland.  Voordeel: we kunnen ons gat misschien dichtrijden door meer stroom uit het buitenland te halen. Nadeel: die stroom moet er dan wel zijn.

Maar daarover beslissen wij niet. Daarover beslissen onze buurlanden (want het is hun stroom, natuurlijk). En die hebben al een paar zaken beslist. Zo zal ook Frankrijk een aantal van zijn oudere kerncentrales sluiten. Gevolg: de Fransen zullen minder stroom op overschot hebben om naar ons te exporteren. Het Planbureau berekende de mogelijke impact. Als Frankrijk die kerncentrales niet tijdig vervangt, zullen we geen 9 maar mogelijk zelfs 12  nieuwe gascentrales nodig hebben.

En ook naar Nederland of andere landen moeten we niet kijken. Want volgens specialisten zijn de meeste Europese lidstaten hun stroomproductie aan het afbouwen. Wanneer we met z’n allen veel stroom nodig hebben, wordt het gewoon ieder voor zich. Geen stroom uit onze buurlanden dus. Tenzij tegen peperdure prijzen. Of gewoon geen stroom, tout court: volgens het Planbureau kan de beslissing van de Fransen ons mogelijk 11 uur per jaar  in de problemen brengen. We moeten dan fabrieken of gemeenten tijdelijk afsnijden van de stroom.  Wettelijk mag zo'n situatie met stroomschaarste maximaal 3 uur per jaar voorkomen. Geen 11 uur.

Steenkoolcentrale in Duitsland: heel vervuilend, maar goedkoper dan een gascentrale Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

De CO2-uitstoot: een vloek of een zegen?

Er is nog iets dat het de gascentrales moeilijk maakt: hun CO2-uitstoot. Die is hoger dan bij kerncentrales. Maar wel lager dan bij de bruin- en steenkoolcentrales in Duitsland en Polen. En daar ligt een kans. Om C02 te mogen uitstoten, moet je namelijk rechten betalen, zo besliste Europa: de zogenaamde emissierechten. Momenteel liggen die op 7 à 8 euro per ton. Veel te weinig om de spotgoedkope steenkoolcentrales te verontrusten.

Maar Europa wil het aantal uitstootrechten gevoelig verlagen. En minder rechten, dat drijft de prijs naar omhoog: 27 euro per ton CO2 tegen 2030, zo wil Europa. Dat zal de steenkoolcentrales, die heel veel uitstootrechten moeten kopen, zuur opbreken, is de redenering. Ze zullen niet meer kunnen concurreren met de veel properder gascentrales: nog een nieuw gat waarin de moderne en zeer efficiënte Belgische centrales kunnen springen.

Alleen is het Planbureau helemaal niet zeker dat die 27 euro voldoende zal zijn. Zelfs dan zullen de gascentrales nog altijd niet kunnen concurreren met de steenkoolcentrales, stellen ze. Erger nog: mogelijk duwen de bruin- en steenkoolcentrales onze gascentrales gewoon weg.  Als Duitsland extra zou investeren in zijn steen- en bruinkoolcentrales (wat wel onwaarschijnlijk is), komen 4 Belgische gascentrales in gevaar. En zal onze propere stroom uit gas weggedrukt worden door veel vuilere stroom uit steenkool.

Om het de steenkoolcentrales echt onmogelijk te maken zullen de uitstootrechten moeten klimmen tot voorbij de 50 euro, zo schatten ze bij het Planbureau. En dan nog moet je voorbij het patriottisme van de Polen en de Duitsers: die zullen de tienduizenden arbeidsplaatsen in hun steenkoolindustrie niet zomaar willen opgeven voor de schone Belgische gascentrales.

Geen eenvoudige oefening

Dat alles maakt de oefening van de nieuwe gascentrales bijzonder complex. En de nood aan een heel duidelijke beslissing over de kernuitstap des te prangender. De regering moet dringend een duidelijk kader creëren: ze moet duidelijk maken hoe groot het gat is waarin de gascentrales kunnen springen.  Zelfs dan is het afwachten: als de gascentrales dan nog niet springen, moeten ze wellicht een (financieel) duwtje in de rug krijgen.
Subsidies dus. Maar hoe groot die moeten zijn, en hoe ze precies zullen worden toegekend, daarover moet Europa beslissen. En dat kan nog een hele tijd aanslepen. Tijd die we niet hebben. Want door de kernuitstap spelen we in 2025 in één klap de helft van onze huidige grote stroomcentrales kwijt. 

Almaar meer grote stroomcentrales verdwijnen: in 2025 zijn we nog eens 50% van onze huidige capaciteit kwijt (bron: Elia)