100 jaar geleden: Duitse triomf, Rusland ondertekent vredesakkoord

In deze reeks brengen we grote en kleine gebeurtenissen tijdens de Eeste Wereldoorlog 100 jaar geleden, deze week van 28 februari tot 6 maart 1918. Onder zware Duitse druk heeft Rusland een vredesverdrag ondertekend. Duitsland triomfeert, de Russen moeten heel wat grondgebied opgeven.

In de vooravond van 3 maart is in het Duitse hoofdkwartier in Brest-Litovsk het vredesverdrag getekend tussen Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Bulgarije en Turkije enerzijds en Rusland anderzijds.

De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Richard von Kühlmann en zijn Oostenrijks-Hongaarse collega graaf Czernin zijn daarvoor overgekomen vanuit Roemenië – waar ze eveneens over vrede onderhandelden.

De Russische delegatie werd geleid door Grigori Sokolnikov, een lid van het bolsjewistisch centraal comité. Volkscommissaris Trotski, die drie weken geleden op dezelfde plaats nog weigerde vrede te sluiten, was er niet bij, net zo min de vroegere delegatieleider Adolf Joffe en de socialiste-revolutionaire Anastasia Bizenko.  

Links, Grigori Sokolnikov. Rechts, het originele verdrag van Brest-Litovsk in vijf talen: Duits, Hongaars, Bulgaars, Ottomaans Turks (met Arabische letters geschreven) en Russisch.

De Russische delegatie ondertekende het verdrag zonder de door Duitsland gedicteerde inhoud te bespreken of zelfs maar verder te onderzoeken. De ondertekening was de enige manier om de Duitse opmars in Rusland te stoppen. De Duitsers weigerden elk bestand zolang er niet getekend was.

De Russen zeiden dat ze "de arbeiders en boeren van Rusland en de hele wereld laten oordelen over alle gevolgen van deze daad".

De Geallieerde pers reageert met ongeloof op de vernederende vredesvoorwaarden, zeker het enorme verlies van grondgebied en macht voor Rusland. De Belgische conservatieve krant "Le XXe Siècle" zegt dat het vredesverdrag Rusland twee eeuwen in de tijd terugvoert: het verdwijnt uit de Europese beschaving en valt terug op de grenzen van Azië.   

Links, de Duitse adelaar verscheurt het geketende Rusland; rechts, Duitsland en zijn bondgenoten als struikrovers die Roemenië beroven. Tekeningen van Joseph Staniforth in de Western Mail, 6 en 8 maart 1918

In Duitsland heerst een triomfstemming, tenminste in de hogere kringen. Meteen na het afsluiten van het verdrag van Brest-Litovsk heeft keizer Wilhelm II het volgende telegram aan de rijkskanselier gestuurd:

“Het Duitse zwaard heeft, aangevoerd door grote legerleiders, de vrede met Rusland gebracht. Met diepe dankbaarheid jegens God, die met ons geweest is, vervult mij de vreugde over de daden van mijn leger, over de taaie volharding van mijn volk. Dat het Duitse bloed en de Duitse cultuur gered kon worden, is voor mij een bijzondere voldoening…. “

In het rood op de kaart de gebieden die Rusland definitief opgeeft, met groene streepjes de gebieden die hun onafhankelijkheid hebben verworven, met puntjes het door de Duitsers veroverd gebied waaruit ze zich zullen terugtrekken. Rechts, triomfalisme op de voorpagina van Lustige  Blätter: "De soldaat is Duitslands meest succesvolle diplomaat" (nr 11, 1918)

De Bepalingen van Brest-Litovsk

Door het vredesverdrag verliest Rusland bijna alles dat door de Centralen werd veroverd. Het gaat om Polen, Litouwen en Koerland, maar ook Estland en Lijfland, gebieden die zopas door de Duitsers werden bezet. Alle inwoners van Estland en Lijfland, die door de bolsjewieken waren gearresteerd (waaronder veel Duitssprekende edellieden) moeten worden vrijgelaten.

Rusland erkent ook de onafhankelijkheid van de Oekraïne. De Russische troepen en de Rode Garde moeten zich daar volledig terugtrekken. Dat geldt ook voor de Russische troepen in Finland.

In Klein-Azië moet Rusland de gebieden rond Kars, Erdahan (Ardahan) en Batoem (Batoemi) aan Turkije afstaan. Het gaat om voormalige Ottomaanse provincies die de Russen in 1878 veroverd hadden en waar vooral Armeniërs wonen.  

Rusland wordt ruw met beide voeten weer op aarde gezet, de Duitse belofte om geen grondgebied te annexeren is weer eens niet meer dan "een vodje papier gebleken" en van de Duitse tafel vallen voor de Turken wat restjes af (tekeningen gepubliceerd in Asia. Journal of the American Asiatic Society, april 1918)

Sovjet-Rusland moet ook alle (bolsjewistische) agitatie en propaganda stopzetten, zowel tegenover de Centrale Mogendheden als in de gebieden waarvan het afstand doet. Het moet zijn leger volledig ontmantelen en zijn oorlogsschepen in de havens houden.

Duitsland houdt voorlopig een strook met de steden Minsk en Pskov bezet totdat alle vredesvoorwaarden zijn vervuld.  

De Russische beer heeft zich de nagels laten afknippen, als hij zich nu ook nog wast en kamt, wordt hij misschien ooit nog eens een beschaafde Europeaan (uit het Weense Kikeriki, 10 maart 1918)

Er worden geen schadevergoedingen of herstelbetalingen opgelegd, maar er moet nog verder worden onderhandeld over de economische betrekkingen.

De door Rusland afgestane gebieden beslaan zowat 1,4 miljoen km², met circa 60 miljoen inwoners. Geschat wordt dat het voormalige Russische Rijk daarmee 27% van zijn landbouwland verliest, net als 26% van zijn spoorwegennet, 33% van zijn textielindustrie,  73% van zijn ijzerindustrie en 73% van zijn kolenmijnen.  

"Waar is Groot-Rusland gebleven?", vraagt de haan van Kikeriki zich af (18 maart 1918)
Trotski en de Duitse, Oostenrijkse, Turkse en Bulgaarse ministers van Buitenlandse Zaken samen aan de vredesfeesttafel; rechts kijkt de Italiaanse koning Victor-Emmanuel jaloers toe, zijn leger heeft enkele maanden geleden een zware nederlaag geleden (uit het Weense Welt Neuigkeits Blatt, 14 maart 1918)

Duitsers veroveren Kiev

Het Duitse leger is de Oekraïense hoofdstad Kiev binnengetrokken. Het is vergezeld van troepen van de (door Duitsland erkende) Oekraïense Volksrepubliek. De bolsjewistische milities die de stad verdedigden, konden niet lang standhouden. Het sovjetbewind over Kiev heeft maar drie weken geduurd.

Vertegenwoordigers van de door bolsjewieken geleide Oekraïense sovjetrepubliek waren nog in Brest-Litovsk komen praten. Ze beloofden het pas gesloten vredesverdrag met de Oekraïne te aanvaarden. Maar de Duitsers verkiezen het vroegere Oekraïense bewind – de Centrale Rada - opnieuw in Kiev te installeren.

Duitse cyclisten in een buitenwijk van Kiev © IWM (Q 86977)

De premier van de Oekraïense Volksrepubliek, Vsevolod Holoebovytsj, heeft de Duitse kanselier bedankt voor de Duitse steun.

De Duitsers blijven oostwaarts oprukken. Tegelijk zijn Oostenrijks-Hongaarse troepen Podolië binnengerukt. Dat is het zuidoosten van de Oekraïne.

Bedelende straatmuzikanten in Kiev, op de achtergrond kijken Duitse soldaten toe © IWM (Q 86621)

"Voorvrede" met Roemenië

In de avond van 5 maart is op het kasteel van Buftea, niet ver van de Roemeense hoofdstad Boekarest, een preliminair (voorlopig) vredesverdrag gesloten tussen de Centrale Mogendheden en Roemenië.

De Duitse en Oostenrijks-Hongaarse ministers von Kühlmann en Czernin zijn meteen na de ondertekening van het verdrag van Brest-Litovsk teruggekeerd naar Roemenië. Ook de Turkse grootvizier Talaat Pasja was in Buftea voor de ondertekening.

De Centralen hadden op 2 maart de wapenstilstand met Roemenië opgezegd. De Roemeense regering zag geen andere keuze dan meteen een preliminair verdrag te tekenen.  

Aan de tafel, van links naar rechts, de Duitse en Oostenrijks-Hongaarse ministers Czerni en von Kühlmann © IWM (Q 52177)

Met deze "voorvrede" staat Roemenië het grootste deel van zijn kustgebied, de Dobroedzja, af en stemt het in met een grenscorrectie met Oostenrijk-Hongarije.

Een deel van het Roemeense leger moet demobiliseren. Het andere deel mag worden behouden zolang er moeilijkheden met Rusland blijven. Roemenië moet ook de paar duizend Franse militairen (de "missie Berthelot") uitwijzen die het leger adviseerden en bijstonden.

Er geldt nu een wapenstilstand van twee weken waarin een definitieve vrede zou worden gesloten. Intussen blijft het grootste deel van Roemenië, waaronder Boekarest, door de Centralen bezet.  

Links, de Roemeense premier Avarescu op de voorpagina van de Weense Illustrierte Kronen Zeitung van 7 maart 1918. Rechts, de Oostenrijkse minister Czernin maakt een ritje te paard in de omgeving van Boekarest samen met de Duitse bevelhebber in Roemenië von Mackensen (Das Interessante Blatt, 14 maart 1918)

Duitsland komt tussen in Finse burgeroorlog

Duitse marine-eenheden zijn geland op de Aaland-eilanden in de Oostzee. Dat gebeurt met medeweten van de Senaat in Vaasa, de regering van de "Witte" (conservatieve) Finnen.

De Aaland-eilanden behoren tot het pas onafhankelijke Finland, maar de Zweedstalige inwoners vroegen om bij Zweden te behoren. Het neutrale Zweden stuurde in februari troepen naar de eilanden om de bevolking te beschermen.

Duitsland zegt geen aanspraken op de eilanden te maken, maar ze te willen gebruiken als basis voor militaire operaties in Finland. De regering in Vaasa had al midden februari de steun van Duitsland gevraagd in de burgeroorlog tegen de Roden. Duitsland stuurt nu massaal wapens naar de Witten.

Duitse mariniers klaar om aan land te gaan © IWM (Q 57963)

Op 1 maart heeft de Rode regering in Helsinki (de "Finse Socialistische Arbeidersrepubliek") een vriendschapsverdrag gesloten met de Russische sovjetregering. Meteen het eerste verdrag voor beide regimes. De Duitse legerleiding heeft Rusland echter al gewaarschuwd niet tussen te komen in de burgeroorlog.

Op dit ogenblik is het relatief kalm in Finland. De Roden controleren het dichtbevolkte zuiden, de Witten de rest van het land. Maar de Witte opperbevelhebber Mannerheim treft voorbereidingen voor een grote aanval.  

Parade in Vaasa, waar de Witten hun hoofdkwartier hebben, van de Finse Jäger, Finse troepen die in Duitsland zijn getraind en ook lang in Duitse dienst hebben gevochten, maar nu naar Finland zijn overgebracht; 26 februari 1918

Belgen slaan aanvallen aan de IJzer af

Aan de IJzer, tussen Nieuwpoort en Diksmuide, hebben de Belgen op twee plaatsen een Duitse aanval kunnen afweren.

Een aanval ten zuiden van Ramskapelle werd door de schutters en machinegeweren snel in de kiem gesmoord.

Nabij Stuivekenskerke vond een aanval van stormtroepen plaats. Ze wisten door te dringen tot de Belgische linies, maar de Belgische troepen voerden met succes een tegenaanval uit. Uiteindelijk werden meer dan honderd Duitsers gevangengenomen.  

Belgische voorpost in de omgeving van Ramskapelle (collectie KLM)

Antwerpse schepenen gedeporteerd

De Antwerpse liberale schepenen Louis Strauss en Louis Franck zijn naar Duitsland gedeporteerd. Ze worden opgesloten in de gevangenis van Bonn.

Beide schepenen wordt verweten dat ze zich te onbuigzaam opstellen tegenover de Duitse bezetter. Zo zou door hun schuld het schepencollege te weinig stadspersoneel ter beschikking van de Duitsers stellen voor de werking van de Antwerpse haven.

Louis Franck is ook volksvertegenwoordiger en voorzitter van het Antwerps provinciaal hulpkomiteit. Hij is zowat de meest bekende Vlaamsgezinde liberaal en ijverde voor de oorlog voor de vernederlandsing van het onderwijs, ook van de Gentse universiteit.  

Naoorlogse karikaturen van Louis Franck en Louis Strauss ( collecties Amsab en Liberaal Archief, Gent)