Ivan Marquez, FARC-kopstuk en kandidaat voor de Senaat. Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Guerrillero's in het parlement

Zondag vinden in Colombia de eerste parlements­verkiezingen plaats na het vredesakkoord met de FARC eind 2016. De marxistische rebellenbeweging van weleer heeft de gewapende strijd opgegeven en is nu een politieke partij. Zijn de Colombianen - na een bloederig conflict van meer dan een halve eeuw en een polariserend vredesproces - klaar voor (ex-)guerrillero's in het parlement?

labels
Freek Willems
Freek Willems is eindredacteur bij vrtnws.be en volgt het nieuws uit Latijns-Amerika.

Waarom ruilt de FARC de wapens in voor de politieke strijd?

De voormalige guerrillabeweging FARC (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia - Gewapende Strijdkrachten van Colombia) is sinds september vorig jaar officieel een politieke partij, nadat ze eind 2016 een vredesakkoord had gesloten met de Colombiaanse regering. De laatste twee decennia was de rebellenbeweging sterk gedecimeerd, onder meer door de harde aanpak van de vorige president Álvaro Uribe, waardoor de FARC geen heil meer zag in een bestaan als guerrilla en besloten heeft om de gewapende strijd op te geven (zie inzet "Zestig jaar bloedvergieten in Colombia").

De nieuwe politieke partij behield de naam FARC, maar het acroniem kreeg een andere betekenis: Fuerza Alternativa Revolucionaria del Común. Vrij vertaald: het Alternatieve Revolutionaire Front van het Volk (of de Gemeenschap). Verwijzingen naar het gewapende verleden zijn weggehaald, de revolutionaire geest van weleer blijft echter overeind; de FARC wil nog steeds de macht grijpen en wil de kapitalistische Colombiaanse samenleving op de schop. (lees voort onder de foto)

President Santos en FARC-leider Timochenko schudden de hand na de ondertekening van het vredesakkoord. Copyright 2017 The Associated Press. All rights reserved.

Hebben de ex-guerrillero's kans op slagen in het parlement?

Om te beginnen: de vraag is niet óf de FARC na deze verkiezingen in het Colombiaanse parlement zal zitten, maar wel hoeveel zetels ze zal bemachtigen. In het vredesakkoord is immers afgesproken dat de FARC vanaf de eerste parlementsverkiezingen na het akkoord tot 2026 recht heeft op een minimum van 10 zetels - 5 in de Kamer en 5 in de Senaat. De komende twee legislaturen zullen er dus minstens 10 FARC-leden in het parlement zitten. Op die manier wilden de onderhandelaars een vlottere overgang van guerrillabeweging naar politieke partij verzekeren en ervoor zorgen dat de FARC een plaats krijgt binnen de Colombiaanse politiek.

De hamvraag is of de FARC meer dan die 5 zetels kan behalen in elke kamer. (De Colombiaanse Kamer bestaat uit 166 leden, de Senaat uit 102.) Die kans lijkt zeer klein: de voormalige rebellenbeweging is op zijn zachtst gezegd niet erg populair in het door oorlog en geweld getergde land. Ten eerste neemt de partij een risico door onder de naam FARC aan de verkiezingen deel te nemen. Aan die naam kleeft nu eenmaal een donkere geschiedenis van meer dan 50 jaar bloedvergieten. (lees voort onder de foto)

Het nieuwe logo van de partij FARC. AFP

Ten tweede streed de FARC de voorbije decennia voornamelijk voor de rechten van de plattelandsbevolking, die in de vorige eeuw zowat 70 procent van de Colombiaanse bevolking uitmaakte. Ook na de gewapende strijd focust de FARC op de problemen van de armere Colombianen en het idee van gelijkheid. "Maar daar heeft de partij al lang geen patent meer op", zegt Wies Willems, beleidsmedewerker van Broederlijk Delen, die de situatie in Colombia van nabij volgt. En ook de demografische evolutie speelt de FARC parten: ongeveer drie kwart van de Colombianen leeft momenteel in de steden en net daar is de FARC allerminst populair, en al zeker niet bij de middenklasse.

De FARC moet dus een groter kiespubliek proberen aan te spreken om te overleven als partij. Het is maar de vraag of dat zal lukken. Hoe dan ook zal het succes van de FARC als politieke partij in de eerste plaats afhangen van de wil om de gewapende strijd voorgoed achter zich te laten. Iets waar veel Colombianen nog altijd aan twijfelen. De scepsis onder de bevolking is en blijft enorm groot.

Hoe verliep de campagne?

Die scepsis en weerstand uitten zich ook tijdens de campagne. Begin februari schortte de FARC haar campagne voor de parlementsverkiezingen én de presidentsverkiezingen (27 mei) op omdat haar leden naar eigen zeggen bedreigd werden. Verkiezingsbijeenkomsten van de FARC werden verstoord door tegenstanders en leden van de partij werden aangevallen.

Vooral de bijeenkomsten van ex-rebellenleider Rodrigo Londoño (ook bekend als Timochenko) waren naar verluidt het doelwit van wraakacties. Op een meeting begin februari werd hij uitgescholden voor moordenaar en terrorist en kreeg hij eieren en tomaten naar het hoofd geslingerd. Waarop de campagne op het terrein werd stopgezet uit vrees voor nog meer agressie.

Timochenko was zelf kandidaat voor de presidents­verkiezingen, maar heeft zich eerder deze week teruggetrokken (zie inzet "FARC-kandidaat trekt zich terug"). Die beslissing zou ook een invloed kunnen hebben op de parlements­verkiezingen dit weekend, meent Wies Willems. "Timochenko is als kopman een van de meest charismatische figuren van de FARC. Dat hij zich terugtrekt, kan een grote weerslag hebben op die kleine fractie van de bevolking die de FARC al steunde", zegt hij aan VRT NWS. "Dit straalt veel verwarring uit naar de buitenwereld. Gelooft de FARC eigenlijk zelf nog in een toekomst als politieke partij?" (lees voort onder de foto)

Een demonstrante tegen Timochenko houdt een bord in de lucht met daarop de woorden "moordenaar, verkrachter, kidnapper". AFP or licensors

Zijn deze verkiezingen het definitieve einde van de oorlog in Colombia?

De FARC is sinds de zomer van vorig jaar officieel een politieke partij en niet langer een gewapende verzetsbeweging. Alle wapens werden onder het toeziend oog van de Verenigde Naties overhandigd en de guerrillero's werden in 26 over het land verspreide overgangskampen voorbereid op de re-integratie in de Colombiaanse maatschappij. Je zou dus kunnen zeggen dat het gewapende conflict tussen de FARC en de Colombiaanse overheid definitief verleden tijd is, maar in Colombia moet je altijd met twee woorden spreken. En de geschiedenis toont aan waarom.

Als er opnieuw wraakacties komen zoals in de jaren 80, dan denk ik dat velen zich opnieuw als een gewapende guerrillabeweging zullen organiseren, want wie laat zich zomaar vermoorden?

FARC-rebel

In 1984 sloot de FARC al eens een vredesakkoord met de toenmalige president Belisario Betancur, waarna een deel van de guerrilla de politieke partij Unión Patriótica oprichtte. De UP werd in de jaren die volgden echter het slachtoffer van uitgebreide wraakacties: zowat 3.000 leden werden vermoord, onder wie twee presidentskandidaten.

Ook nu zijn heel wat FARC-leden beducht voor gelijkaardige wraakacties en kunnen die de broze vrede in gevaar brengen. "Er leeft bij hen een terechte bezorgdheid over hun veiligheid", zegt Willems. "Als er iets gebeurt zoals gebeurd is met de Patriottische Unie, dan denk ik dat velen opnieuw de jungle zullen opzoeken en zich opnieuw als een gewapende guerrillabeweging zullen organiseren, want wie laat zich zomaar vermoorden?", verwoordde een vrouwelijke FARC-rebel die angst in de reportagereeks "Amazones" van VRT NWS-journaliste Phara de Aguirre. (lees voort onder de video)

Herbekijk de reportage "Amazones: Colombia": 

Deze Video is niet meer beschikbaar. Waarom?

Daarnaast moet ook rekening gehouden worden met het feit dat alleen de top van de voormalige guerrillabeweging zich nu op de politieke strijd zal toeleggen. Het merendeel van de FARC-rebellen moet na jarenlange, soms decennialange dienst bij de guerrilla op zoek naar een nieuw bestaan, werk zoeken en een plaats weten te vinden als gewone burgers in de maatschappij. In sommige gevallen ver weg van hun vroegere strijdmakkers.

"Hier in Bogotá heb ik het niet gemakkelijk gehad", getuigde een campagnemedewerkster van de FARC die al enkele maanden de jungle voor de hoofdstad had ingeruild in "Amazones". "Ik ben gewend aan een samenleving met meer solidariteit, meer menselijkheid. Ik mis de mensen met wie ik al die jaren dingen heb gedeeld. De mensen met wie ik lange tochten heb gemaakt, met wie ik regen, zon en honger heb gedeeld. Zo'n gemeenschap achter je laten, is voor ons, guerrillero's, niet makkelijk."

Ik mis de mensen met wie ik al die jaren regen, zon en honger heb gedeeld. Zo'n gemeenschap achter je laten, is voor ons, guerrillero's, niet makkelijk.

FARC-rebel

Het zijn gevoelens die veel ex-rebellen delen. Als die re-integratie in de maatschappij voor hen niet zou lukken en ze veroordeeld zijn tot een (solitair) leven in armoede, dan zullen de bergen en de gewapende strijd een verleidelijk alternatief blijven. Wil de Colombiaanse overheid duurzame vrede, dan is het in haar belang dat enerzijds de FARC zich min of meer kan handhaven als politieke partij - zonder de vrees voor wraakacties - en anderzijds die duizenden ex-rebellen een normaal leven als burger kunnen opnemen. Kortom, dat het vredesakkoord dus volledig geïmplementeerd wordt.

Overigens hebben niet alle FARC-leden hun wapens ingeleverd. Er zijn er ook overgelopen naar die andere - weliswaar veel kleinere - rebellenbeweging, het ELN, waarmee de regering alsnog geen vredesakkoord heeft gesloten. Pogingen zijn er geweest, voor en na het akkoord met de FARC, maar een akkoord met hen is nog lang niet in zicht. Pas als ook het ELN ontwapend is, kan er echt sprake zijn van vrede.