Video player inladen ...

Chinese Volkscongres "kroont" president Xi Jinping tot heerser, onbeperkt in de tijd

In China heeft het parlement het voorstel goedgekeurd waarbij een president meer dan de wettelijke twee ambtstermijnen van telkens vijf jaar in functie mag blijven. Concreet kan president Xi Jinping dus ook na 2023 aan de macht blijven en dat is een breuk met decennia van traditie. Er waren 2.958 stemmen voor, twee tegen en drie onthoudingen.

labels
Jos De Greef
Jos De Greef is buitenlandjournalist voor VRT Nieuws. Hij is vooral gespecialiseerd in het Midden- en Verre Oosten.

Op het eerste zicht stelt dat niet veel voor, want de president heeft in de Volksrepubliek China niet zo veel macht. De echte macht ligt vooral bij de twee andere functies van Xi Jinping, die als voorzitter van de communistische partij en van de Centrale Militaire Raad. In de praktijk is er voor die functies geen limiet in tijd, maar de voorbije decennia vielen ze altijd samen met die van de president die internationaal meer uitstraling heeft.

Net zoals veel communistische regimes kent de Volksrepubliek China een parallelle machtstructuur. Zo is er de staatsstructuur met lokale overheden, een nationaal parlement of Volkscongres en een regering met premier en president. Daarnaast staat de communistische partij met een nationaal partijcongres, een centraal comité van meer dan 200 kopstukken en daarboven het uitvoerend orgaan van zeven mannen in het politburo en de partijleider. De partij staat daarbij boven de staat en controleert ook het leger.

Nu stond er geen limiet op de functies als partijleider en bevelhebber van het leger en had Xi in  theorie ook zonder het presidentschap achter de schermen de macht kunnen blijven uitoefenen. Toch is het de voorbije decennia een traditie in China dat de leider die functies combineert, zij het maximaal tien jaar. Die laatste voorwaarde vervalt dus en daarom wordt Xi de machtigste leider van het land genoemd sinds Mao Zedong.

Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved.

"De excessen van Mao voorkomen"

Mao mag dan het symbool zijn van de communistische Volksrepubliek, die hij in 1949 heeft uitgeroepen, hij was niet altijd alleenheerser. Na zijn rampzalig economisch experiment van de "Grote Sprong Voorwaarts (achterwaarts eerder)" eind de jaren 50 werd Mao politiek zelfs op een zijspoor gezet door de meer gematigde president Liu Shaoqi (en Deng Xiaoping).

De bloedige Culturele Revolutie die Mao in de jaren 60 ontketende, was dan ook vooral een afrekening met Liu en Deng en bedoeld om Mao in zijn almacht te herstellen. Mao werd verheerlijkt via een ongeziene personencultus, maar was vooral alleenheerser omdat hij voortdurend de fracties binnen het regime tegen elkaar uitspeelde in opeenvolgende zuiveringen, waaraan ook de machtige legerleider Lin Biao niet ontsnapte.

Na zijn dood van Mao in 1976 liet zijn aangeduide opvolger Hua Guofeng de kliek achter de Culturele Revolutie (de "bende van vier" met de weduwe van Mao) opsluiten om vervolgens zelf de laan uitgestuurd te worden toen Deng Xiaoping als een feniks uit de politieke as verrees, niet om de mantel van Mao over te nemen, wel om diens "excessen in de toekomst te voorkomen".

Deng Xiaoping, leider van China van 1977 tot zijn dood in 1997. AP1997

Naar een collectief leiderschap in Peking

Wars van personencultus trok Deng liever vanuit de achtergrond aan de touwtjes in Zhongnanhai, het machtscentrum van de Volksrepubliek, vlak naast het oude keizerlijke paleis in Peking. De persoonlijke dictatuur van Mao werd vervangen door een collectief leiderschap, waarbij de posten verdeeld werden over de verschillende fracties binnen de partij.

De grondwet van 1982 herstelde de functie van president die onder Mao was afgeschaft, zij het met weinig macht. Uitgerangeerde politici werden niet vermoord, zelfs de "bende van vier" werd niet geëxecuteerd. Hua Guofeng zou weliswaar op een zijspoor Deng overleven, andere in ongenade gevallen figuren zoals de hervormingsgezinde partijleider Zhao Ziyang, kregen hooguit huisarrest. Op die manier bewaarde Deng het evenwicht tussen de fracties van de KP.

Het systeem-Deng kende zijn crisis tijdens het democratisch protest van 1989 dat begon bij studenten, maar spoedig ook de stedelijke bevolking aansprak. Na maanden van aarzelen liet Deng begin juli '89 het protest bloedig neerslaan, maar in 1993 liet hij opnieuw de teugels van de repressie vieren en herlanceerde hij zijn hervormingen die China maakten tot de economische gigant die we nu kennen.

Deng Xiaoping en zijn opvolgers Jiang Zemin (1993-2003), Hu Jintao (2003-2013) en Xi Jinping (vanaf 2013)

Tussen Deng en Xi Jinping

Anders dan bij Mao zou het systeem dat Deng opbouwde voor zijn opvolging het twee decennia uithouden. Meteen na het drama op het Tiananmenplein schoof hij Jiang Zemin als compromiskandidaat naar voor als partijleider (tot 2002) en voorzitter van de Centrale Militaire Commissie (tot 2004). Tussen 1993 en 2003 was Jiang ook president.

Sindsdien combineren de opeenvolgende  leiders van China -Jiang Zemin, Hu Jintao (2003-2012) en Xi Jinping- de drie functies als president, partijleider en voorzitter van de militaire commissie. Telkens gebeurt dat in tandem met een premier uit een andere fractie van de KP. Beide leiders hebben gelijktijdig twee mandaten van elk vijf jaar en hun opvolging na 10 jaar wordt miniscuul voorbereid om verdeeldheid naar buiten te vermijden. De machtsstrijd binnen het regime blijft dat ook veelal binnenskamers.   

Huidig president Xi Jinping heeft dat systeem nu echter achter zich gelaten. Sinds zijn aantreden in 2012 heeft hij tal van partijkopstukken laten oppakken en veroordelen wegens corruptie. Dat geeft Xi populariteit bij de bevolking die de corruptie in China meer dan beu is, maar het valt op dat de vervolging enkel slaat op rivalen van Xi, niet op zijn medestanders. Dat bleek nog eens bij de publicatie van de "Panama Papers" een tijd geleden.

Door zijn macht onbeperkt in tijd te projecteren, neemt Xi echter wel een risico. Rivaliserende klieken zullen wellicht terugvechten al was het maar uit lijfsbehoud en bovendien riskeert Xi dat het consensussysteem dat sinds Deng tot stabiliteit en continuiteit in het communistische regime in Peking leidde, op termijn ontspoort in een nieuwe grote politieke crisis.