Video player inladen ...

Twee jaar EU-Turkije-akkoord: een bedenkelijk succes

Twee jaar geleden sloot de Europese Unie een akkoord met Turkije om de migratiestroom naar Europa, via Griekenland, in te dammen. Dat is grotendeels gelukt. Alleen ging het ten koste van een menswaardige opvang en zadelde Europa de Grieken op met een enorme verantwoordelijkheid.

De belangrijkste doelstelling van het akkoord was onmiskenbaar een halt toe te roepen aan de massale vluchtelingenstroom vanuit het Midden-Oosten, Afrika en Azië, via Turkije en de Griekse eilanden, naar West- en Noord-Europa. Het principe was eenvoudig: Europa zou de nieuwkomers niet verder laten komen dan de Griekse eilanden in de Egeïsche Zee waar ze voet aan wal zetten.

Ze zouden daar kortstondig worden opgevangen, geregistreerd en (wat de meerderheid betrof) snel teruggestuurd naar Turkije. Na enkele weken zou die procedure op zichzelf al volstaan als ontmoediging en afschrikking. De wetenschap dat ze toch niet op het Griekse vasteland zouden geraken, om van daaruit door te reizen naar de Balkan en West-Europa, zou potentiële migranten voldoende ontraden. 

Forse daling aankomsten

Als we de cijfers van het aantal aankomsten op de Griekse eilanden vergelijken voor en na de deal, dan lijkt het opzet wel geslaagd. In 2015 maakten er maar liefst 856.723 mensen de oversteek van de Turkse kust. Sinds de deal van kracht werd  - op 20 maart 2016 -  waren dat er nog slechts om en bij 55.000.  Zo bekeken was de overeenkomst een succes. 

Of die terugval te danken is aan de ontrading die van de nieuwe regeling uitgaat ('het heeft toch geen zin'), dan wel aan de versterkte inspanningen van de Turkse politie en kustwacht om migranten tegen te houden, blijft onduidelijk. Allicht was het een combinatie van beide factoren.

Voor de Turkse medewerking is ook een prijs betaald. Ankara kreeg al drie miljard euro van de EU, bedoeld voor opvang en ondersteuning van vluchtelingen en migranten in Turkije. En de voorbije week zette de Europese Commissie het licht op groen voor de uitbetaling van een tweede schijf van drie miljard.  

Terugsturen hapert

Een belangrijke component van het plan was evenwel om de migranten die aankwamen ook snel en efficiënt terug te sturen. En daar lijkt de deal te haperen. In het kader van de EU-Turkije-overeenkomst zijn er nog maar 1564 mensen gedeporteerd, terug naar Turkije. Dat is nog geen 3 procent van het totale aantal dat is aangekomen sinds de overeenkomst in voege is. 

De reden is eenvoudig: haast alle migranten maken toch gebruik van hun recht om asiel aan te vragen, hoe klein de kans op asiel ook mag zijn. In eerste instantie wordt onderzocht of ze wel aanspraak kunnen maken op een procedure   - het admissibility- of ontvankelijkheidsonderzoek.

Voor de grote meerderheid gaan de Griekse asielinstanties (en Europa) er immers van uit dat ze net zo goed op bescherming konden rekenen in Turkije. In dat geval horen ze niet meer te proberen op Griekse (of Europese) bodem  - en wordt hun aanvraag als niet toelaatbaar of niet ontvankelijk verklaard. De gedachte dat Turkije een veilig land is voor de meeste migranten, is in feite de hoeksteen van de hele deal.

Toch heeft een asielzoeker waarvan de aanvraag niet ontvankelijk wordt verklaard nog steeds het recht op een beroepsprocedure. Zo sleept de procedure vanzelf meestal al maanden aan. 

Diegenen waarvan de aanvraag wel ontvankelijk is, moeten ook nog 's een legibility- of gegrondheidstoets doorstaan: hadden ze wel redenen om hun eigen land van herkomst te ontvluchten?  Pas dan kunnen ze ook echt asiel krijgen in Griekenland, of een verblijfsstatus van internationale bescherming, die meestal geldig is voor een periode van drie jaar. 

Zelfs wie door de beroepscommissies van de asieldiensten is afgewezen, kan toch nog een kans wagen voor de rechtbank. Omdat zoiets geld kost en de hulp vergt van een advocaat, zijn het eerder uitzonderingen die dat doen. (Sheryl uit Zimbabwe, te zien in het journaal van 16 maart, is in dat geval.) 

Overvolle kampen

Vanuit het perspectief van de bewoners van de opvangkampen is de 'terugval' in het aantal aankomsten   - hoe spectaculair ook in vergelijking met 2015 -  bijzonder relatief. Als er tienduizenden blijven aankomen, en maar een goeie 1500 worden teruggestuurd, dan laat het zich raden wat er gebeurt: de kampen lopen overvol.

Het beruchte kamp Moria op Lesbos is bedoeld voor de huisvesting van maximaal 2300 mensen. Er verblijven momenteel naar schatting vier- à vijfduizend personen, en in de late zomer klom dat aantal zelfs tot zevenduizend. De voorbije week waren er nog zware rellen in dat kamp, waarbij de Griekse politie traangas inzette. Het team van Artsen zonder Grenzen moest 11 mensen verzorgen, waaronder een paar kleine kinderen. 

De overheid heeft die situatie van overbevolking proberen te verbeteren door een groot aantal families en kwetsbare personen over te brengen naar andere kampen  op het Griekse vasteland. Hoeveel precies er zo zijn doorgesluisd, is niet heel duidelijk. Toch lijkt het eerder om duizenden dan tienduizenden mensen te gaan, zodat de rekensom nog steeds niet klopt. Je mag dus veronderstellen dat veel migranten en/of vluchtelingen nog altijd van de eilanden weten te ontsnappen met de hulp van smokkelaars  - en ofwel clandestien gaan leven in Griekenland, ofwel doorreizen naar Europa. 

Hoe dan ook blijven de opvangvoorzieningen in de kampen op de Griekse eilanden absoluut ondermaats. In Moria is er, naast het officiële kamp, een soort krakerskamp ontstaan. Binnen de kampen laten sanitair en medische zorgen te wensen over. Vrouwen getuigen over aanrandingen en onveiligheid. Bijna dagelijks wordt er gevochten. Als dat de prijs is voor het 'succes' van de EU-Turkije-deal, dan kleeft er een smet op dat succes. 

Hervestiging

Een belangrijk luik van de deal was tenslotte de resettlement of hervestiging van vluchtelingen. Voor elke Syriër die in het kader van de overeenkomst naar Turkije zou worden teruggestuurd, zou een andere Syriër die in Turkije gebleven was in een EU-land hervestigd worden. De boodschap van deze regeling moest de ontrading van het terugsturen nog versterken: wie illegaal overstak en migreerde kreeg nul op het rekest, wie braaf in Turkije bleef wachten, zou in aanmerking komen voor een reguliere hervestiging. 

Dit luik van het akkoord zit schijnbaar wel op schema. Meer zelfs, er zijn al veel meer mensen hervestigd dan er naar Turkije zijn teruggestuurd. Volgens de laatste cijfers van de Europese Commissie ging het tot dusver om 12.489 personen.