AFP or licensors

May tegen Poetin: Checken wat niet te checken valt

Bewijst het gevonden zenuwgif echt dat Rusland verantwoordelijk is? Is de Russische ontkenning geloofwaardig? Voor journalisten is het moeilijk werken in het geostrategische spel. 

Uiteraard druppelen ze meteen door in mijn mailbox: de mensen die de Britse premier Theresa May niet geloven. En meteen zijn er ook complottheorieën genoeg. Mensen sturen me internetlinks door met de bekende titels à la "Wat de media u niet durven te vertellen." en "Het Echte Verhaal." Het gaat vrijwel altijd om vrijblijvende speculaties die als grootste kwaliteit hebben dat ze iets ánders zijn dan de versie van May.

Checken wat je niet kunt checken

Maar het is absoluut juist dat we voor het cruciale element in dit verhaal alleen maar het woord van de Britse premier hebben. Zij en niemand anders bevestigt dat het zenuwgif dat gebruikt is voor de aanslag op de overgelopen spion Sergej Skripal in Groot-Brittannië, tot een reeks behoort die door Rusland (of de oude Sovjet-Unie) werd ontwikkeld. Die voorraden zouden eigenlijk onder internationaal toezicht vernietigd moeten zijn. Als journalisten kunnen we alleen maar heel duidelijk zeggen wat we niet kunnen checken: 

  1. - We kunnen niet checken of de gebruikte gifstof echt tot een type hoort dat specifiek door Rusland of de oude Sovjet-Unie werd ontwikkeld.
  2. - We kunnen niet checken of ook andere landen de knowhow en de capaciteit hadden om dat zenuwgif te maken.
  3. - We kunnen niet uitsluiten dat andere actoren misschien toch oude voorraden van wie dan ook zouden hebben bemachtigd.

Worden we belogen?

Terecht wijzen mensen me erop dat het Verenigd Koninkrijk onder de regering-Blair ook een felle promotor was van het idee dat Saddam Hoessein massavernietigingswapens zou bezitten, wapens die uiteindelijk nooit werden gevonden.

Ik ben dat niet vergeten. Integendeel, ik herinner me zeer goed dat VRT NWS die claims altijd met voorbehoud heeft gebracht. Het is dus zeker niet zo dat VRT NWS per definitie meedanst in de versies van het Witte Huis of Downing Street. Wie geheugen heeft, herinnert zich overigens dat België absoluut niet stond te trappelen om aan de tweede Golfoorlog te beginnen. Zoveel westers dwangdenken is er kennelijk toch ook niet.

Wantrouwen is nog geen complotdenken

Een zeker scepsis is altijd toegelaten en moet eigenlijk een tweede natuur zijn voor een journalist die het geostrategische spel verslaat. Maar scepis is wat anders dan meerollen met gelijk welk complotdenken als het maar níét westers is.  Er kan net zo goed gewezen worden op de Russische troepen in de Krim.  Aanvankelijk werd hun aanwezigheid verdoezeld en werd er gesproken over lokale zelfverdedigingskrachten. De soldaten werden zelfs in insigneloze uniformen gehesen. Achteraf werd door de Russische president Poetin zelf met enig tromgeroffel toegegeven dat  Rusland wel degelijk troepen naar de Krim had gestuurd. 

Bovendien weten we sinds de berichten over het Internet Research Agency dat Rusland maar al te graag en zeer bewust verwarring sticht in het westerse maatschappelijke debat. De vrijheid van dat debat kan ook gezien worden als een zwakke plek. Onze goede collega en Ruslandkenner Jan Balliauw zei daarover in het Journaal : "Rusland probeert zout te strooien in de wonden van de westerse democratie."

In het geostrategische spel vallen weinig partijen blind te vertrouwen.

De berichtgeving van VRT NWS

In de berichtgeving van VRT NWS is duidelijk benadrukt dat de Britse premier zegt dat de gifstof ontwikkeld is door Rusland.  Dat is iets anders dan dat het in Salisbury gebruikte gif in Rusland gemaakt zou zijn. Er is ook benadrukt dat May expliciet de mogelijkheid openhoudt, in haar toespraak in het parlement, dat een andere partij het gif in haar bezit zou hebben gekregen. Er was in de berichtgeving van VRT NWS ook ruime aandacht voor de ontkenning van Rusland en zijn vraag naar bewijzen. De verslaggeving was naar mijn inschatting degelijk en evenwichtig.

Intentieprocessen

Wat VRT NWS naar mijn oordeel niet moet doen, is zich verliezen in zogenaamde argumenten die gebaseerd zijn op allerlei mogelijke of onmogelijke intenties. "We hebben er geen belang bij om een uitgerangeerde spion te doden", zegt de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov.  Tja, je kan net zo goed zeggen dat elke grootmacht er belang bij kan hebben om een dubbelagent te doden als voorbeeld voor de anderen en je kan net zo goed zeggen dat wat gekletter met het Westen de Russische president zo vlak voor de verkiezingen allicht ook niet slecht uitkomt. Tegelijk kan je net zo goed speculeren dat Theresa May haar zwakke positie wil versterken met een buitenlandse vijand. Dat zijn allemaal intentieprocessen die weinig bewijzen of ontkrachten. In moeilijke tijden moet VRT NWS zich vooral baseren op de feiten, met de nodige afstandelijkheid ten opzichte van alle partijen.