De 5 boeken die kunstenares Berlinde De Bruyckere inspireerden

Berlinde De Bruyckere (°1964, Gent, Muide) leest veel, en dat al sinds haar jeugd. Toen was poëzie een kans om te ontsnappen aan de alledaagse beperkingen. De beste boeken kunnen haar jaren later nog helpen om uitdrukking te geven aan gevoelens en ideeën. En het gaat niet om boeken over kunst of om biografieën van grote artiesten. Haar vijf favorieten combineren een intellectuele en literair-esthetische kracht met een emotionele boodschap.  

Berlinde De Bruyckere is een van onze belangrijkste kunstenaars. In 2013 was haar "Kreupelhout - Cripplewood", een reusachtige gevelde boom met en tactiele gewonde huid, in het Belgisch paviljoen een van de sterkste installaties op de Biënnale van Venetië. Twee jaar later was dat werk te zien op een retrospectieve in het SMAK. Op dit ogenblik loopt een tentoonstelling van nieuw en oud werk in het Sarahilden-museum in Tampere in Finland. In de nieuwe sculpturen en tekeningen staat de metamorfose van de verwelkende lelie centraal. Haar magnum opus "Kreupelhout - Cripplewood, 2012-2013" wacht nu in de Verenigde Staten op een definitieve bestemming.  

Lezen in de schaduw van het kreupelhout

Berlinde De Bruyckere woont met haar man en twee zonen (20 en 12, en ze lezen!) in een schitterend pand, grotendeels uit de negentiende eeuw, in het centrum van Gent. Tot een jaar of twintig geleden was dit de legendarische "Spekkenwinkel Katrien". Haar leesruimte met erg hoge plafonds toont aan twee wanden prachtige ingemaakte rekken die uit een oude bank komen. De planken bieden telkens horizontaal ruimte aan één kunstboek. In die intieme ruimte en in hun huis in een erg verlaten gebied in Frankrijk leest Berlinde De Bruyckere, niet in een leunstoel of sofa, gewoon aan tafel, in stilte. Tijdens het werkjaar "hamstert" ze boeken om die dan in de vakantie ter hand te nemen, en soms te bespreken met man en zonen. En boeken zijn geen ontspanning... Nou ja, af en toe wel.    

Het werk van Berlinde De Bruyckere heeft te maken met het menselijk lichaam, vergankelijkheid, eenzaamheid, kwetsbaarheid en metamorfosen. Die thema's zocht en vond ze in haar vijf favoriete boeken.  

1. "Metamorphosen" - Ovidius

"Ovidius is echt een van mijn bijbels", steekt Berlinde De Bruyckere van wal. Zijn "Metamorphosen" bestaat uit kleine observaties, passages en verhalen, de lezer kan gewoon ergens inpikken. Het thema metamorfosen staat uiteraard erg dicht bij het werk van Berlinde. Als ze zich wil laten inspireren, kiest ze een van de mythes in de index achteraan. "Diana en Actaeon" bij voorbeeld, een mooi tragisch liefdesverhaal waarin Actaeon verandert in een hert en opgegeten wordt door zijn eigen honden, die zijn machteloos wanhopig gebrul niet begrijpen. Die mythe inspireerde Berlinde tot de reeks "Romeo my dear", geweien in was, verweven met textiel, wat verwijst naar het bloedende hert. Voor Berlinde is het lot van Actaeon een metafoor van waartoe een niet ingevuld liefdesverlangen in staat is. Een ander voorbeeld is "Philemon en Baucis", over twee oudere mensen die in een boom  veranderen. Een boom overtreft generaties, en is een mooie metafoor van de levens- en seizoenencyclus. Inspiratie voor haar afbeeldingen van bloemen die nu in Tampere te zien zijn, vond Berlinde in "Apollo en Hyacinthus", waarin de vrouw metamorfoseert in een bloem. "Dat deed mij ook denken aan studenten die als 18-jarigen binnen komen op de universiteit en vijf jaar later als andere mensen de instelling verlaten".  

Een ruiker die in enkele dagen verandert van gesloten over bloeiende tot verwelkte bloemen, wat een mooi voorbeeld van een metamorfose!  

Berlinde De Bruyckere

2. "Brieven aan Louise Colet" - Gustave Flaubert

"In zijn brieven voel ik Flaubert intenser dan in zijn romans", zegt Berlinde De Bruyckere, "brieven schrijven is zo mooi, we leerden dat helaas af". Flaubert schreef zeker elke week naar zijn muze Louise Colet, hij vertrouwde haar volledig. De brievenrelatie was sterker dan een mogelijke fysieke liefde, omdat het verlangen naar elkaar bewaard bleef. Voor Berlinde is dit de erkenning van de noodzaak van een muze voor de kunstenaar. In brieven deel je wat moeilijk in woorden te vatten is. "En die brieven zijn ook zo meesterlijk geschreven. "    

Wat ik voor je voel, is geen zomervrucht met een gladde schil die bij het minste zuchtje wind van de tak valt en zijn bloedrode sap op het gras uitstort. Die van mij zit aan de stam vast en heeft een harde bast als een kokosnoot vol stekels, als een vijg uit Barbarije. Je haalt je vingers er aan open, maar er zit melk in.

Gustave Flaubert

3. "Ik beken ik heb geleefd" - Pablo Neruda

De twee delen van "Ik beken ik heb geleefd" van Neruda las Berlinde toen ze 18 was, als studente beeldhouwen aan Sint-Lucas. "De complexheid van de wereld en de rijkdom van een leven, dat heeft mij heel erg verrast op dat ogenblik. Hoewel ik later nooit meer Neruda heb gelezen, blijft hij een mijlpaal. Hij kon heel eenvoudig en met passie schrijven over zijn ingewikkelde bestaan, als dichter, diplomaat, vluchteling, balling, jaloerse minnaar. Hij gaat heel menselijk met de realiteit om, dat was toen helemaal nieuw voor mij. Ook over de liefde en de gevangenis van een relatie zoals hij het noemt, heeft hij mij destijds veel geleerd".  

Op dat ogenblik, terwijl ik de zwart-gehalsde zwaan tegen mijn borst drukte, was het net alsof er een lint van de klos rolde, iets als een zwarte arm streek langs mijn gezicht. Het was zijn lange golvende hals die viel. Zo heb ik geleerd dat zwanen niet zingen als ze sterven.

Pablo Neruda

4. "Voettocht door de kou" - Werner Herzog

Berlinde De Bruyckere heeft het boek van cineast en auteur Herzog gelezen in vertaling, maar het meest houdt ze van de audio-versie op CD in het Duits, "Vom gehen im eis", gelezen door de schrijver zelf. "Zijn stem is heel sensueel en specifiek. Ik begrijp niet goed Duits, maar het hem horen lezen maakte het boek abstracter en universeler". Het gaat om een winterse voettocht van München naar Parijs, die Herzog zelf ondernomen heeft, als een soort offer-bedevaart voor zijn terminaal zieke vriendin, filmcriticus Lotte Eisner. Herzog geloofde dat zijn vriendin in Parijs door zijn barre tocht zou overleven. Hij trotseert alle eenzaamheid, pijn en kou. "Het is een prachtig voorbeeld van hoe sterk mensen kunnen zijn, wat ze voor elkaar over hebben. De taal tenslotte is erg beeldend, zeker als hij beschrijft hoe hij overleeft op bevroren vruchten en groenten." Toen Herzog aankwam, leefde Eisner nog, later dat jaar overleed ze.   

De wandelaar gaat fysiek over zijn grenzen, maar hij ziet er niet van af, omdat hij gelooft in zijn waardevolle doel dat zoveel belangrijker is dan zijn persoonlijke verhaal".

Werner Herzog

5. "IJzeren Tijd" - J.M. Coetzee

Als De Bruyckere zich verbonden voelt met één auteur, dan wel Coetzee, met wie ze correspondeert, en samen een extra-nummer van "Dietse Warande en Belfort" heeft gemaakt, en die als een soort assistent-curator optreedt bij bepaalde exposities. "IJzeren Tijd" is het beenharde verhaal in dagboekvorm van een erg zieke vrouw en een vereenzaamde rare wantrouwige man in een schraal Zuid-Afrikaans landschap, die straathonden in een asiel opvangen, om hen uiteindelijk te doden, omdat er gewoon te veel zijn . "Hij beschrijft het sombere verhaal van die bizarre vereenzaamde relatie adembenemend mooi", zegt Berlinde. Veel dichter bij De Bruyckere kan literatuur niet komen. In een jaar tijd las ze het volledige oeuvre van Coetzee, en daarbij streepte ze veel aan en kopieerde ze bladzijden die haar pakten of die ze kon gebruiken. Al die inspiratie mengde ze tot een nieuwe smeltkroes van ideeën. "Zijn sobere verhalen zijn ondergeschikt, de tijdloze beschrijving van de barre naakte mens maakt het universeel. Coetzee is een zielsverwant waar ik altijd naartoe kan grijpen."

Je bent bij me, niet zoals je was toen je wegging, maar in een diepere, onveranderlijke vorm: als de beminde, als dat wat niet sterft. Het maakt allemaal deel uit van de metamorfose".

J.M. Coetzee