Video player inladen ...

Het dataschandaal van Facebook voor u uitgelegd: dit moet u weten om weer mee te zijn

De gegevens van eerst 50 miljoen gebruikers, en zoals nu blijkt van 87 miljoen gebruikers van Facebook, werden stiekem doorgespeeld aan een databedrijfje en gebruikt om Amerikaans president Trump de verkiezingen te helpen winnen. Dat is de korte samenvatting van een onthulling van The New York Times en The Observer. Niet meer helemaal mee hoe dat verhaal precies in elkaar zit? Misschien kan dit artikel duidelijkheid verschaffen.

1. Wie zijn de hoofdrolspelers?

In de ene hoek staan Facebook en 87 miljoen gebruikers van de sociaalnetwerksite. In de andere hoek staat het Britse data-analysebedrijf Cambridge Analytica, aanschurkend tegen enkele politici, onder wie Amerikaans president Donald Trump.

In het midden van de ring bevindt zich de 28-jarige klokkenluider Christopher Wylie, die bij Cambridge Analytica aan de slag was maar nu publiekelijk aan de alarmbel trekt. 

2. Wacht even, Cambridge wie?

Cambridge Analytica heeft in dit verhaal inderdaad ongetwijfeld het meeste duiding nodig. Het is een Londens bedrijf, een dochter van communicatie- en data-analysereus SCL Group, dat organisaties en politieke partijen "manieren aanbiedt om het gedrag van het grote publiek te veranderen". Om dat te doen verzamelt het massa's data van gewone mensen, van Facebooklikes over retweets tot reacties op nieuwsberichten.

Elk brokje informatie lijkt op zichzelf misschien onbruikbaar, maar gebundeld openen die gegevens een wereld van inzichten over hoe "de massa" denkt en redeneert. Op basis van persoonlijkheidsprofielen kunnen groepen mensen zo beter aangesproken worden, bijvoorbeeld om politieke boodschappen aan de man te brengen.

Trumps voormalige chef strategie Steve Bannon.

De bedrijfsnaam is louter een verwijzing naar de onderzoekers van de universiteit van Cambridge die de psychometrische modellen ontwikkelden die Cambridge Analytica nu gebruikt. De Brit Alexander Nix van SCL krijgt in 2013 de steun van hedgefundmanager Robert Mercer om een databedrijf op te richten dat zich specifiek op de Amerikaanse politiek richt. In de raad van bestuur zetelt een nu alom bekende naam: Steve Bannon, de hoofdredacteur van de conservatieve website Breitbart en de latere (en intussen ex-)topstrateeg van Donald Trump. 

3. Aan wie verkopen ze die informatie?

Tussen 2014 en 2016 werkt Cambridge Analytica samen met verschillende Republikeinse politici, onder wie presidentskandidaten Ben Carson en Ted Cruz. Nadat die laatste uit de presidentsrace valt, komt Donald Trump in beeld. Het campagneteam schakelt Cambridge Analytica in en Trump wint de verkiezingen. Het bedrijf doet later op de eigen website uit de doeken hoe het de donaties van Trump een boost gaf en de opkomst op verkiezingsrally's verhoogde.

Klokkenluider Christopher Wylie noemt de activiteiten van Cambridge Analytica "Nixon op steroïden"

Ook de Britse eurosceptische politicus Nigel Farage laat eens vallen dat hij voor de brexitcampagne met Cambridge Analytica heeft samengewerkt. Het bedrijf zelf ontkent dat nu. En verder is het bedrijf actief in campagnes van Zuid-Afrika en Kenia over Colombia en India tot Italië

4. Maar wat heeft Facebook hier dan mee te maken?

Om zijn data te verzamelen, doet Cambridge Analytica heel wat online-enquêtes over aankoopgedrag en reacties op politieke thema's. Maar - en daar komt Facebook in het verhaal - in 2014 lanceert een onderzoeker van de universiteit van Cambridge, Aleksandr Kogan, het Facebook-appje 'thisismydigitallife', waarmee gebruikers betaald worden om een persoonlijkheidsenquête te beantwoorden. Niet alleen de gegevens van de 270.000 deelnemers worden daarmee gesprokkeld, maar ook die van hun vrienden. Al snel gaat het om 50 miljoen, voornamelijk Amerikaanse, profielen. 

Kogan heeft de toestemming van Facebook om op basis van die gegevens academisch onderzoek te doen. Maar hij sluit stiekem een deal met Cambridge Analytica om die gegevens aan hen te verkopen.

Facebook zegt nu dat het de app verwijderde zodra het doorhad dat Kogan de afspraken had omzeild. Ook zegt de sociaalnetwerkreus dat het garanties heeft geëist dat alle data zouden worden verwijderd. Cambridge Analytica beweert dan weer dat die data ook effectief verwijderd zijn. Maar The New York Times zegt over bewijzen te beschikken dat op z'n minst een deel van de gegevens nog toegankelijk is.

Christopher Wylie, de klokkenluider in dit verhaal.

5. Hoe weten we dat eigenlijk allemaal?

Dat is het werk van Christopher Wylie (28). Die Canadees studeert in 2013 aan de London School of Economics en kent de psychometrische modellen van enkele psychologen van de universiteit van Cambridge. Hij speelt met het idee om met die modellen een verklaring te zoeken waarom de Britse liberaal-democratische partij nooit verkiezingen wint. De partij blijkt niet bijster geïnteresseerd maar verwijst hem door naar het bedrijf SCL, dat bijzonder enthousiast is. Op Wylies idee wordt, met hulp van onder meer Steve Bannon en Robert Mercer, Cambridge Analytica gebouwd. 

Maar naar eigen zeggen uit bezorgdheid en schuldgevoel, met name na de Amerikaanse verkiezingen, is Wylie zijn verhaal gaan doen bij The Observer en The New York Times. Hij noemt de activiteiten van het bedrijf "Nixon op steroïden". Aan de hand van tal van contracten en bewijsstukken toont hij aan hoe de firma aan zijn gegevens is gekomen en hoe het die heeft ingezet. 

Intussen heeft een undercoverjournalist van Channel 4 News er nog een schepje bovenop gedaan. Op basis van geheime opnames toont hij aan dat toplui van Cambridge Analytica niet terugdeinzen voor verregaande manipulaties van politici, met steekpenningen en prostituees. 

6. En wat nu?

Voor Facebook is dit een ware blamage. Hoe het bedrijf zomaar gegevens van 87 miljoen gebruikers 'wegschonk', zonder enige controle, geeft serieus te denken over de privacycontrole die het bedrijf hanteert. "Als de beschuldigingen kloppen, is dit een onacceptabele schending van ons vertrouwen", klinkt het daar.

De Facebookprofielen van Wylie en Cambridge Analytica werden dit weekend geblokkeerd omdat ze de "gebruiksvoorwaarden hebben geschonden". Of in de woorden van Wylie: "Omdat ik de klok luidde. Over iets dat ze stiekem al twee jaar wisten."

Facebook kreeg intussen klappen op de beurs en Mark Zuckerberg zal het waarschijnlijk persoonlijk mogen gaan uitleggen in het Amerikaanse Congres. Volgens de New York Times stapt de beveiligingsbaas van Facebook Alex Stamos later dit jaar op, al zou die beslissing al eind vorig jaar genomen zijn uit onvrede met de aanpak van fake news op de sociaalnetwerksite. Het is maar zeer de vraag hoe Facebook deze zoveelste imagodreun verwerkt krijgt.

Ook voor Cambridge Analytica en zijn directeur Alexander Nix, die consequent alles ontkent, worden het ongetwijfeld nog pittige maanden. Ook daar is de verwachting dat Nix het zal mogen gaan uitleggen in het Britse parlement. Het Information Commissioner's Office (ICO), de Britse privacywaakhond, heeft intussen ook een bevelschrift aangevraagd om de computers en servers van Cambridge Analytica te kunnen doorzoeken. 

Amerikaans president Donald Trump. AFP or licensors

Zelfs voor president Donald Trump kan dit nieuws een nieuwe bron van kopzorgen vormen. Want ook de speciale aanklager Robert Mueller, die onderzoek doet naar mogelijke Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen, had al zijn oog laten vallen op de link tussen Trump en Cambridge Analytica en die tussen Cambridge Analytica en eventuele Russische spelers. Wylies documenten wijzen, zo schrijft The Guardian, in elk geval op een vreemde presentatie bij het Russische oliebedrijf Lukoil, niet over pakweg consumenten en autobezitters, maar wel over het beïnvloeden van verkiezingen.