Stronken in een vallei in Madagascar nadat een bos gekapt en verbrand is om landbouwgrond te creëren. IPBES/Mikhail Dudarev/Shutterstock.com

Voortdurende achteruitgang van biodiversiteit bedreigt menselijke toekomst en huidige levensstandaard

Biodiversiteit - de essentiële variatie in de levensvormen op de aarde - blijft achteruitboeren in de hele wereld. Vier diepgaande rapporten die vandaag zijn voorgesteld, waarschuwen dat de capaciteit van de natuur om bij te dragen aan het menselijk welzijn, de economie en de voedselzekerheid daardoor ernstig wordt aangetast.

De samenvattingen van de vier rapporten werden voorgesteld op een wereldtop rond biodiversiteit in Medellín in Colombia. Ze beschrijven hoe het staat met de soortenrijkdom in Europa en Centraal-Azië, de Amerika’s, Azië en het Stille Oceaan-gebied, en Afrika, wat de belangen en bedreigingen zijn, en welke stappen de overheid kan nemen.

Meer dan 550 toonaangevende wetenschappers uit meer dan 100 landen hebben aan de rapporten van het Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES) meegewerkt.

Daaruit blijkt dat, afgezien van enkele positieve uitzonderingen, in alle regio’s de soortenrijkdom schade lijdt door gemeenschappelijke oorzaken: druk op de habitats, overexploitatie en onduurzaam gebruik van natuurlijke rijkdommen, vervuiling van lucht, grond en water, de opmars van invasieve soorten en de klimaatverandering.

Massale soja-oogst in de deelstaat Matto Groso in Brazilië. Foto: IPBES/Alf Ribeiro/Shutterstock.com

Basis van voedsel, schoon water en energie

“Biodiversiteit en de bijdrage van de natuur aan mensen klinkt voor veel mensen academisch en ver van mijn bed”, zegt Robert Watson, voorzitter van het IPBES, dat de rapporten coördineerde. “Maar niets is minder waar: ze vormen de absolute basis van ons voedsel, proper water en energie. Ze zijn cruciaal voor ons overleven maar ook voor onze cultuur, identiteit en levenskwaliteit.”

Alle wetenschappelijke kennis wijst in de richting van één conclusie: we moeten snel handelen om het schadelijke en onhoudbare gebruik van de natuur te stoppen en terug te draaien, zo niet riskeren we niet alleen problemen in de toekomst maar ook nu al in ons dagelijks leven, zegt Watson. “Gelukkig is er ook goed nieuws: de onderzoeken tonen ook aan dat we weten hoe we waardevolle natuur kunnen beschermen en deels herstellen.”

Europa en Centraal-Azië

Een vissersboot in de Nederlandse Waddenzee. IPBES/Split Second Stock/Shutterstock.com

De belangrijkste bedreigingen in Europa en Centraal-Azië zijn de opmars en intensivering van industriële landbouw en bosbouw. Veel heeft te maken met de subsidiesystemen die gebaseerd zijn op productiequota, en die nadelig zijn voor het traditionele landgebruik. Het opgeven van de traditionele systemen van landgebruik en het verloren gaan van de daarbij horende kennis en praktijken, dragen bij tot het verlies van biodiversiteit.

In de Europese Unie blijkt amper 7 procent van de vissoorten en 9 procent van de zeehabitats er goed aan toe. Op land is twee derde van de habitats in gevaar.

Belangrijk is ook de impact van de Europese regio op regio’s elders in de wereld. “De mensen in deze regio consumeren meer grondstoffen dan de regio produceert”, zegt hoogleraar Markus Fischer, die het onderzoek leidde.

Maar er zijn ook positieve voorbeelden op het vlak van duurzame landbouwpraktijken en beter bosbeheer, die de biodiversiteit ten goede komen. De economische groei kan zo bijdragen aan een betere bescherming van de biodiversiteit, maar enkel als die groei ontkoppeld kan worden van een grotere druk op de natuurlijke rijkdommen. Tot een dergelijke ontkoppeling is het nog niet gekomen, en ze zou verstrekkende veranderingen vereisen in het beleid en de belastinghervormingen op globaal en nationaal niveau.

Een berglandschap in de Kakukasus in Georgië. IPBES/Creative Travels Projects/Shutterstock.com

Amerika's en Afrika

Een vrouw oogst rijst op een veld in Madagascar. IPBES/Nok Lek/Shutterstock.com

In de Amerika’s levert de rijke biodiversiteit immense voordelen op: ze helpt armoede te bestrijden en versterkt de economie en het inkomen van gezinnen. De natuur op land levert er volgens het rapport meer dan 24.000 miljard dollar per jaar op aan de economie.

Maar 65 procent van die bijdragen staan onder druk, en een vijfde daalt zelfs snel. Dat is vooral het gevolg van de klimaatverandering, die leidt tot hogere temperaturen, veranderende neerslag en toenemend extreem weer. Dat verergert dan weer de impact van de achteruitgang van habitats, vervuiling, invasieve soorten, en het overexploiteren van natuurlijke hulpbronnen. 

Ook in Afrika is de rijke natuur van strategisch belang: het is de laatste plaats op aarde met een brede waaier aan grote zoogdieren. Toch zijn steeds meer planten, vissen, amfibieën, vogels en zoogdieren er bedreigd.

Afrika is extreem kwetsbaar voor de impact van de opwarming van de aarde, en die zal erge gevolgen hebben voor economische gemarginaliseerde populaties. Tegen 2100 kan de klimaatverandering ook leiden tot het verlies van meer dan de helft van de Afrikaanse vogel- en zoogdiersoorten, een daling van 20 tot 30 procent in de productiviteit van de meren in Afrika, en een aanzienlijk verlies aan plantensoorten. 

Uit het rapport blijkt dat nu al 500.000 vierkante kilometer land er gedegradeerd is door onder meer overexploitatie en bevolkingsdruk. Die druk zal enkel toenemen als de bevolking verdubbelt tot 2,5 miljard in 2050.

Kaalkap van een bos in Quebec in Canada. IPBES/Joel Deplanque/Shutterstock.com

Azië en het Pacifisch gebied

Een drukke straat in Ho Chi Minh-stad, de grootste stad in Vietnam. IPBES/Weltreisendertj/Shutterstock

Biodiversiteit en ecosysteemdiensten hebben in belangrijke mate bijgedragen aan de snelle economische groei in de regio, maar die groei had op zijn beurt ook een sterke impact in de andere richting. “De biodiversiteit in de regio is ernstiger dan ooit bedreigd door onder meer extreem weer, zeespiegelstijging, invasieve soorten, afval en intensieve landbouw”, zegt Madhav Karki die de studie voor Azië en het Pacifisch gebied leidde.

Bossen, alpiene ecosystemen, zoetwatersystemen en moeraslanden, en ook de kustgebieden worden het meest bedreigd. In dit gebied vormen de toenemende variëteit en het steeds vaker voorkomen van invasieve vreemde soorten een van de grootste oorzaken van het verlies aan biodiversiteit.

Ook hier zijn enkele voorbeelden van hoe het beter kan, met name in beschermde gebieden. In de laatste 25 jaar is de beschermde oppervlakte op zee met 14 procent gestegen en op land met 0,3 procent. De beboste oppervlakte is met 2,5 procent gestegen. 

Op zich zijn die cijfers lang niet genoeg om het verlies van diversiteit te keren in de regio. Aquacultuur en overbevissing bedreigen kustregio’s, en zonder ingrepen zullen er geen commercieel exploiteerbare visbestanden meer zijn tegen 2048. De koraalriffen, die een cruciaal ecologisch, cultureel en economisch belang hebben, zijn nu al ernstig bedreigd, en sommige riffen zijn al definitief verloren. Volgens het rapoort zal tot 90 procent van de riffen ernstige schade lijden tegen 2050, zelfs onder de meest gunstige scenario's voor de opwarming van de aarde. 

Vissen voeden zich met plankton in een van de niet beschadigde koraalriffen in Indonesië. IPBES/Ethan Daniels/Shutterstock.com

Ontwikkelingsdoelen ernstig in gevaar

“Een van de belangrijkste bevindingen in de vier regionale rapporten is dat,
als we niet ingrijpen, we de kansen om de ontwikkelingsdoelen te halen van elke regio en bijna elk land ernstig in gevaar brengen”, zegt Anne Larigauderie, uitvoerend secretaris van IPBES.

“Zowel de Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG’s), het Strategische Plan voor Biodiversiteit en het klimaatakkoord van Parijs zijn afhankelijk van een gezond en vitaal milieu in al zijn variatie en complexiteit. De biodiversiteit
beschermen is minstens even belangrijk voor het menselijk welzijn als de strijd tegen de klimaatverandering.”

Rijkere, meer diverse ecosystemen zijn immers beter bestand tegen bedreigingen van buitenaf, zoals extreem weer of de opmars van nieuwe ziektes. “Ze vormen onze ‘verzekeringspolis’ tegen onverwachte rampen en, als ze goed beheerd worden, kunnen ze ook oplossingen bieden voor onze meest prangende problemen.”

De zon komt op boven een theeplantage in de Pahang-provincie in Maleisië. IPBES/Szefei/Shutterstock.com