AFP or licensors

Waar blijft de brexit?

Over het uitwijzen van Russische diplomaten lijken de Europese Unie en Groot-Brittannië elkaar te kunnen vinden. Maar ondertussen liggen de onderhandelingen over de brexit eigenlijk stil, zegt hoogleraar Hendrik Vos: "Het enige brexitakkoord dat intussen gesloten is, zegt dat er voorlopig geen brexit komt."

opinie
Hendrik Vos
Hendrik Vos en Rob Heirbaut schrijven om de twee weken beurtelings een opinietekst, respectievelijk analysetekst, over Europese politiek. Vos is hoogleraar aan de Universiteit Gent, waar hij directeur is van het Centrum voor EU-studies. Heirbaut is VRT-journalist, gespecialiseerd in de EU.

Vorige week vond er een Europese top plaats. Het is tegenwoordig de gewoonte dat de Britse premier, Theresa May, de vergadering halfweg verlaat. De andere leiders bespreken dan hun onderhandelingsstrategie voor de brexit­gesprekken, net als kwesties waar een land dat op weg is naar uitgang geen zaken meer mee heeft. Maar vorige vrijdag keerde May nog even op haar stappen terug.

Boze wereld

Volgens de Britse inlichtingendiensten zit Rusland achter de vergiftiging van een dubbelspion op Britse bodem. May zette al wat Russisch ambassadepersoneel uit het land, maar ze hengelde naar bredere steun. Bovendien werd er onder Europese leiders gesproken over tegenmaatregelen die getroffen zullen worden als de Verenigde Staten alsnog heffingen invoeren op staal.

In beide dossiers realiseren de Britten zich dat ze met hun eigen acties weinig indruk maken. Om echt een vuist te maken, is er een groter front nodig. Daarvoor kijken ze vooral naar andere Europese landen. Heel alleen staan in een boze wereld is blijkbaar toch wat akelig.

Een overgangsperiode

Toch kwamen er de voorbije dagen ook positieve geluiden over de brexit. Er zouden akkoorden zijn gesloten tussen de onderhandelaars. Daar past wat nuance bij. Het gaat immers om voorlopige deelakkoorden, en ze hebben enkel betrekking op de overgansperiode.

Het zit zo: in maart 2017 hebben de Britten het fameuze artikel 50 uit het Europees Verdrag geactiveerd. Dat zegt dat er twee jaar lang over de scheiding onderhandeld kan worden. In maart 2019 verdwijnen de Britten dus uit de Unie.

Intussen hebben ze door dat het niet zo gemakkelijk wordt om alles te regelen: mogen Britse financiële spelers nog actief zijn op het continent? Kunnen Europese studenten nog op erasmus in Londen? Mogen wij nog vissen in Britse wateren? Kunnen de Britten nog auto’s uitvoeren naar Frankrijk of Nederland, en onder welke voorwaarden?

Het is onmogelijk om de vele duizenden vragen die nu plots rijzen, te beantwoorden tegen maart 2019. Dus vragen de Britten een overgangs­periode. Over de grote lijnen daarvan is er nu een akkoord. Het komt erop neer dat er in die fase … eigenlijk nauwelijks iets verandert.

Voorlopig geen brexit

Alles zal dus nog enige tijd bij het oude blijven: de Britten behouden toegang tot de Europese markt, maar ze zullen wel nog hun ledenbijdrage moeten betalen en alle Europese regels volgen. Ze moeten aanvaarden dat Europeanen nog steeds in hun land kunnen komen werken, en onze vissers blijven toegang houden tot hun wateren. De overgangsperiode, zo is nu afgesproken, zal duren tot eind 2020. Tegen dan, zo maken de onderhandelaars elkaar nu wijs, zouden alle scheidingskwesties zijn opgelost. Het is zeer de vraag of dat zal lukken. Als we een pronostiekje mogen doen: het zou wel eens kunnen dat de overgangsperiode héél lang blijft duren.

Het enige brexitakkoord dat intussen gesloten is, zegt dus dat er voorlopig geen brexit komt. Dat wil zeggen: de Britten verdwijnen in maart 2019 wel uit de instellingen en vanaf dat moment beslissen ze niet meer mee over de regels. Maar ze zullen de regels wel moeten blijven volgen.

Het enige brexitakkoord dat intussen gesloten is, zegt dus dat er voorlopig geen brexit komt. 

De Britten doen ruim veertig jaar mee met de Europese integratie. In die tijd zijn er veel zaken gemeenschappelijk geregeld, wellicht meer dan politici en kiezers zich realiseerden toen ze in het referendum voor de brexit stemden. Als er nieuwe chemicaliën, kleurstoffen of medicijnen op de markt komen, moeten die bijvoorbeeld getest worden. In de Unie beslisten we om dat gezamenlijk te doen. Zo delen we de kosten en kunnen we er de beste experts voor inzetten. Er werden dus een Europees chemicaliën­agentschap, een voedselagentschap en een medicijnen­agentschap opgericht.

Als de Britten zich consequent terugtrekken uit de Unie, moeten ze al deze testen plots zelf uitvoeren. Maar ze staan op dat vlak nog nergens: ze hebben er het budget, de ervaring en de expertise niet voor.

Dus laten ze verstaan dat ze ook in de toekomst gebruik willen blijven maken van al die Europese agentschappen en regelingen. Ze lieten intussen al weten dat ze daarnaast intensief willen blijven samenwerken met de rest van de Unie als het gaat over terreurbestrijding, veiligheidsbeleid, of wetenschappelijk onderzoek en innovatie. Op steeds meer vlakken geven ze aan dat ze eigenlijk geen brexit willen.

Ierland

De Ierse kwestie ligt misschien nog moeilijkst van al. Als de Britten erin slagen om zich los te wrikken uit de Unie, kunnen ze eigen handelsakkoorden sluiten.

Stel dat ze overeenkomen dat producten uit pakweg Nieuw-Zeeland in de toekomst vlotter dan vandaag, en met minder tarieven, controles en obstakels in het Verenigd Koninkrijk kunnen worden verkocht. Dat betekent dat ze ook op de markt zullen zijn in Noord-Ierland.

De grens tussen Noord-Ierland en Ierland is vandaag een onzichtbare grens. Niet zo lang geleden vochten ze ginds een burgeroorlog uit, en wegens alle gevoeligheden wil iedereen de grens daar openhouden.

Maar als een product uit Nieuw-Zeeland in Noord-Ierland circuleert, kan het zonder barrières ook vlot naar Ierland. En Ierland blijft uiteraard wel in de Europese Unie. Op die manier zouden bestaande afspraken tussen de Europese Unie en Nieuw-Zeeland helemaal worden uitgehold. Dat kan de Unie uiteraard niet aanvaarden, dus er zal aan de grens tussen Noord-Ierland en Ierland toch weer gecontroleerd moeten worden. En dat wil niemand.

Het alternatief is dat Noord-Ierland net als Ierland de Europese afspraken blijft volgen, en dus niet meestapt in de Britse regelingen. Maar dan komt er in de praktijk een grens dwars door de Ierse zee en behoort Noord-Ierland in de feiten tot de Europese Unie en niet meer tot het Verenigd Koninkrijk. Dat wordt dan een Onverenigd Koninkrijk.

Daar krijgt geen enkele Britse premier ooit toestemming voor van het parlement. De Ierse puzzel is onoplosbaar. Tenzij heel het Verenigd Koninkrijk natuurlijk de Europese handelsregels blijft volgen en in de douaneunie blijft. Maar waar was die brexit dan eigenlijk voor nodig?

Hondje

Het lijkt erop dat de organisatie van de brexit een onmogelijke klus wordt. De harde brexiteers hadden beloofd dat het land zich in de toekomst niets meer hoefde aan te trekken van Europese regels, niet meer zou hoeven bijdragen tot de begroting, eigen handelsakkoorden zou sluiten en allerlei andere zaken voortaan onafhankelijk zou regelen. Eén na één blijken deze beloftes onuitvoerbaar, zonder dat er een zware prijs aan vasthangt, chaos dreigt of krankzinnige economische risico’s worden genomen.

Theresa May, die tijdens de campange trouwens had opgeroepen om veiligheidshalve in de Unie te blijven, zit dus in een extreem moeilijke positie. Waarnemers voelen steeds meer medelijden opborrelen, maar met compassie en erbarmen komen geen politieke mirakelen tot stand. De waarheid is dat May de Brexit nooit op een fatsoenlijke manier kan organiseren. Als de Britse premier een hondje was, dan was ze wellicht al uit haar lijden verlost.

We zijn intussen haast twee jaar na het referendum en de onderhandelingen lopen al een jaar. Veel brexit krijgen we niet te zien. Dat idee van ‘baas over eigen land’ lijkt in de praktijk veel lastiger uitvoerbaar dan het destijds in slogans en kreten werd samengevat. 

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.