Video player inladen ...

20 jaar Goedevrijdagakkoord in Noord-Ierland: brengt de brexit de vrede opnieuw in gevaar?

Op 10 april 1998, vandaag exact 20 jaar geleden, maakte de ondertekening van het Goedevrijdagakkoord een einde aan het bloedige conflict in Noord-Ierland dat het leven kostte aan meer dan 3.500 mensen. Maar wat stond er in dat akkoord? En is de vrede opnieuw in gevaar?    

1. Wat was de achtergrond van de bloedige strijd in Noord-Ierland?

De periode van "the troubles", zoals het conflict eufemistisch wordt genoemd, duurt ongeveer van 1968 tot 1998. Aan de basis ligt de tegenstelling tussen de protestantse inwoners - de meerderheid - die voorstander zijn van de "Union" met Groot-Brittannië en de katholieken of "nationalisten" van wie de meesten een Verenigd Ierland willen. Beide zijden richten gewapende milities op, zoals het IRA (Irish Republican Army) en aan unionistische kant het UDA (Ulster Defence Association).

Het IRA zag Groot-Brittannië als een vreemde bezettende mogendheid en dus voert het aanvallen uit op politiekantoren en Britse soldaten. Maar al snel vallen de paramilitaire organisaties ook elkaars achterban aan en vallen er onschuldige burgerslachtoffers. In de Noord-Ierse hoofdstad Belfast verrijzen muren om beide gemeenschappen van elkaar te scheiden. Katholieke wijken worden in de Ierse kleuren geschilderd, de protestantse wijken in de Britse kleuren.

Noord-Ierse burgers gooien met stenen naar de Britse militairen in 1969 2011 AP

2. Hoeveel doden kostte het dertigjarige conflict?

Een van de ergste incidenten vindt plaats op "Bloody Sunday" in april 1972, wanneer Britse soldaten 14 ongewapende burgers doodschieten op een manifestatie in Derry. Datzelfde jaar voert het "provisional IRA" - een afsplitsing van het IRA - 1.300 bomaanslagen uit en doodt daarbij minstens 100 leden van de Britse veiligheidsdiensten. In Derry en Belfast ontstaan "no-go areas" waar de Britse politie niet meer ingrijpt.  

Ook in de jaren 80 blijft het geweld aanhouden. In 1981 sterven 10 katholieke gevangenen in de beruchte Maze-gevangenis na een hongerstaking, de eerste is Bobby Sands. Bij een bombardement op een discotheek komen 11 Britse soldaten om en 6 burgers. Het IRA beschikt intussen over zware wapens uit Libië en schiet Britse legerhelikopters uit de lucht. Het aantal doden tijdens het hele conflict ligt tussen 3.500 en 3.700.  Minstens 250 van hen zijn kinderen.    

Martin McGuiness van Sinn Féin, een van ondertekenaars van het akkoord, voor een muurschildering van Bobby Sands in Belfast AP2001
De protestantse dominee Ian Paisley, leider van de unionisten,  wordt na het Goedevrijdagakkoord de eerste First Minister van Noord-Ierland

3. Hoe komt er een einde aan het geweld?

Op het einde van de jaren 80 begint Sinn Féin, de politieke arm van het IRA, achter de schermen aan onderhandelingen. In 1994 kondigen de paramilitaire bewegingen een eerste wapenstilstand af. De Verenigde Staten benoemen een bemiddelaar voor Noord-Ierland, George Mitchell.  De onderhandelingen worden doorbroken door bomaanslagen in Manchester, Brighton en Londen. 

In 1995 houdt de Amerikaanse president Bill Clinton, die bijzonder betrokken is bij de Noord-Ierse kwestie, een toespraak in Belfast, waar hij de terroristen "yesterday's men" noemt. Er komt een tweede staakt-het vuren. De gesprekken tussen de nationalisten of "republikeinen", unionisten, de Britse en Ierse regeringen en de Amerikaanse bemiddelaar gaan intussen verder. Op 10 april 1998 tekenen alle partijen het Goedevrijdagakkoord. 

Drie glunderende ondertekenaars van het akkoord: de Ierse premier Bertie Ahern, de Amerikaanse senator George Mitchell en de Britse premier Tony Blair AP1998

4. Wat staat er in het Goedevrijdagakkoord?

Centraal in het akkoord is de clausule dat het bestuur en de toekomst van Noord-Ierland in de handen van de bevolking ligt. Nationalisten en Unionisten delen vanaf nu de macht in de regering en het parlement in Stormont, in Belfast. Zowel Londen als Dublin krijgen een adviserende rol en de paramilitaire groepen leveren hun wapens in.  Noord-Ierland blijft een deel van het Verenigd Koninkrijk tot een meerderheid van de bevolking daar anders over stemt. 

In augustus 1998 vallen bij de laatste grote bomaanslag van het IRA 29 burgerdoden in een winkelstraat in Omagh. Het doet de steun voor de "dissidente" republikeinen die hun wapens niet willen inleveren, afnemen. Het Goedevrijdagakkoord wordt door 73 procent van de Noord-Ieren goedgekeurd in een referendum. Ook de Ieren verklaren zich in een referendum akkoord om hun aanspraak op de 6 provincies in het noorden te laten vallen. 

De vernieling in Omagh na de laatste en zwaarste bomaanslag uit het hele conflict, balans: 29 doden AP1998

5. Op welke manier brengt de brexit de vrede weer in gevaar?

Tijdens het brexitreferendum in 2016 stemt een meerderheid van de Noord-Ieren (56%) tegen de uitstap uit de Europese Unie. Maar die stemmen zijn communautair verdeeld: maar liefst 88% van de katholieken stemt tegen, 66% van de protestanten stemt vóór, net zoals de meerderheid in Engeland en Wales. Een groot struikelblok wordt de grens tussen Noord-Ierland en de Ierse Republiek, een toekomstige buitengrens van de Europese Unie. Dat een "harde grens" het eiland opnieuw dreigt te verdelen is voor veel nationalisten onverteerbaar. 

Intussen zit Noord-Ierland al bijna anderhalf jaar zonder regionale regering. Dat de Tory's van Theresa May na de verkiezingen van 2017 een beroep moeten doen op de DUP, de grootste protestantse partij, om in Londen een regering op poten te krijgen, helpt ook al niet. Voormalig senator George Mitchell, de Amerikaanse bemiddelaar van 20 jaar geleden, zei op de BBC: "Terwijl de grote meerderheid van de Noord-Ieren niet terug wil naar de Troubles van de jaren 70 en 80, zijn er nog altijd kleine groepen die vinden dat geweld gerechtvaardigd is om hun politieke doelen te bereiken." 

De naadloze grens tussen Ierland en Noord-Ierland, na de brexit een buitengrens van de Europese Unie

AUDIO: "Het wederzijdse wantrouwen is nog altijd even groot"

Correspondent Mario Danneels schetste in het Radio 1-programma "De ochtend" de situatie in Noord-Ierland, waar het wantrouwen nog altijd niet weg is.