Broze testament van moeder van Rubens uit 1583 minutieus gerestaureerd

Het Algemeen Rijksarchief in Brussel heeft het testament van de moeder van Peter Paul Rubens gerestaureerd. Het document uit 1583 is 2 jaar geleden per toeval ontdekt en verkeerde in slechte staat. Door het aan te vezelen is het nu hersteld.

Het was een fenomenale ontdekking begin februari 2016 in het rijksarchief van Gent: tijdens opzoekingen voor een boek over de lokale geschiedenis van Vinderhoute, vond wijlen amateurhistoricus Willy Stevens per toeval het testament van Maria Pypelinckx. De naam is weinig bekend, maar ze was de moeder van niemand minder dan Peter Paul Rubens.

Het kostbare document uit 1583 leverde een schat aan bijkomende informatie op over de familiegeschiedenis van de beroemde schilder, maar het verkeerde in een erg slechte staat. Naast stofophoping, vergeling en enkele lelijke waterkringen was het papier danig door scheurtjes en gaatjes aangetast.

(Algemeen Rijksarchief)

Om het testament op de lange termijn te kunnen bewaren, moesten de restauratoren van het Algemeen Rijksarchief in Brussel het zien te herstellen. Dat was makkelijker gezegd dan gedaan omdat ze de klassieke restauratietechnieken niet konden toepassen op het fragiele papier. Niet alleen zouden ze niet esthetisch zijn geweest, ze hadden het document ook moeilijker leesbaar gemaakt.

De pagina's aanvezelen met papierpulp bleek de enige mogelijke oplossing. De restauratoren hadden echter weinig ervaring met deze techniek. Daarom deden ze eerst uitgebreid onderzoek en voerden ze tal van tests uit op gelijkaardige documenten zonder historische waarde. Ze wilden immers geen risico's nemen.

Aanvezelbak

Uiteindelijk waagden de restauratoren de sprong. Na droogreinigen en wassen, was het testament klaar voor aanvezelen. Daarvoor plaatsten ze de pagina's van het document 1 voor 1 onder een rooster op de bodem van een aanvezelbak.

Plaatsen van de vellen na het wassen (Algemeen Rijksarchief)
Een vel onder het rooster van de aanvezelbak (Algemeen Rijksarchief)

Die bak lieten ze vervolgens vollopen met water waaraan ze aangelengde papierpulp toevoegden. Daarna ging het even snel: in 1 beweging klapten ze het rooster omhoog, pompten ze het water weg en schakelden ze de aanzuigfunctie van de machine in. Hierdoor belandde de papierpulp in de gaatjes en scheurtjes van het papier. Tot slot legden de restauratoren de pagina's onder een pers om te drogen.

Het resultaat oogt verbluffend: het testament is veel helderder en de waterkringen zijn verdwenen. Bovendien is de structuur van de pagina's aanzienlijk verbeterd zonder dat ze aan leesbaarheid hebben ingeboet. Het document krijgt nu een plek in het Rijksarchief van Antwerpen-Beveren.

Beschadigde randen vóór de restauratie (Algemeen Rijksarchief)
Gave randen na de restauratie (Algemeen Rijksarchief) AGR
Waterkringen vóór de restauratie (Algemeen Rijksarchief)
Verdwenen waterkringen na de restauratie (Algemeen Rijksarchief)

Keulen

Maria Pypelinckx liet haar testament opstellen toen ze in Keulen woonde en zwaar ziek was. Toch zou ze nog tot 1608 in leven blijven. Het document vormt een interessante aanvulling op de al gekende archiefstukken van de familie Rubens. Het staaft andere bronnen die aangeven dat ze haar contacten in Antwerpen onderhield omdat de familie hoopte terug te keren.

Het testament vertelt ook meer over haar oudste zoon Jan Baptist over wie weinig is geweten. Pypelinckx maant hem onder meer aan haar wolhandel over te nemen.

Detail vóór de restauratie (Algemeen Rijksarchief)
Detail na de restauratie (Algemeen Rijksarchief)