Op zoek naar een verdronken prehistorische beschaving in de Noordzee

U kunt het zich allicht moeilijk voorstellen: wat heden ten dage volop de Noordzee is, was ooit voor een groot stuk land. Onderzoekers gaan nu op zoek naar prehistorische menselijke nederzettingen op de zeebodem. En die fascinerende blik op ons verleden, zal misschien ook een beeld op de toekomst werpen.

De laatste ijstijd dateert van zo'n 10.000 jaar geleden. Wat nu het water van de Noordzee is, zat toen grotendeels verpakt in ijsmassa's. De zeespiegel lag daardoor tot 100 meter lager en grote delen van de Noordzee waren gewoon land. "Het was zelfs een bijzonder boeiend land, met riviervalleien en interessante vegetaties. Er liepen mammoeten rond, wolharige neushoorns en mensen", zegt Jan Seys van het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ).

Onderzoekers van de universiteiten van Bradford en Gent gaan in samenwerking met het VLIZ en met het onderzoeksschip Belgica de komende tien dagen een poging doen om oude nederzettingen in kaart te brengen. Nu al halen vissers met de regelmaat van de klok fossiel botmateriaal, waaronder soms ook menselijke botresten en prehistorische werktuigen boven uit de Noordzee. "Met deze expeditie willen we kijken waar menselijke nederzettingen gevestigd zouden kunnen zijn", aldus Seys.

"Geen naald in een hooiberg"

En het zal niet zoeken zijn naar een naald in een hooiberg. "Het landschap dat er toen was, kan namelijk gereconstrueerd worden. We kunnen dus heel gericht de meest aantrekkelijke plekken voor dat soort oermensen terugvinden", legt Jan Seys uit. Het gaat dan over rivieren en meren. "Net omdat ook toen mensen de omgeving van water opzochten om voedsel te vinden en om in de buurt daarvan een nederzetting te hebben."

De expeditie richt zich specifiek op de Bruine Bank, een zandbank die ruwweg halverwege tussen de Britse en Nederlandse kust ligt en onderdeel vormt van het zogenoemde Doggerland. "In archeologische termen is Doggerland tot nu toe grotendeels terra incognita", zegt professor Vincent Gaffney van de universiteit van Bradford. "Het zou een grote doorbraak betekenen indien we een prehistorische nederzetting kunnen lokaliseren op de Bruine Bank."

Er is eerder al verkennend onderzoek gedaan ten zuiden van de Bruine Bank. Dat onderzoek werd naderhand verder gedetailleerd door wetenschappers van de universiteit van Gent. "Zij vonden riviersystemen die op het einde van de laatste ijstijd de zuidelijke Noordzeevlakte vorm gaven", weet Tine Missiaen van het VLIZ. "Op basis van die informatie konden ze een bepaald gebied ten westen van de Bruine Bank aanduiden waar mogelijk ooit een groot meer moet hebben gelegen. De oevers van dat meer zouden een geschikte locatie voor een nederzetting zijn geweest."

Het zou een grote doorbraak betekenen indien we een prehistorische nederzetting kunnen lokaliseren op de Bruine Bank

Vincent Gaffney, professor aan de universiteit van Bradford

(lees verder onder de foto:)

Tekening van Doggerland uit 1913

Speuren naar landschapsvormen op de zeebodem

Het is al langer bekend dat er mogelijk prehistorische nederzettingen gevonden kunnen worden op de bodem van de Noordzee. Waarom wordt nu pas zo'n expeditie ondernomen? "De technieken worden almaar verfijnder, waardoor het steeds beter mogelijk wordt om in detail onder de zeebodem te gaan speuren naar landschapsvormen."

Tijdens de eerste fase van de expeditie zal een soort 3D-kaart van het gebied gemaakt worden. "Dat dankzij geofysische technieken, waarbij geluidsgolven door de zeebodem worden gestuurd en waarvan de reflecties worden opgevangen." In een tweede fase willen de onderzoekers er doelgerichte boringen doen op zoek naar resten van menselijke bewoning.

"Op zich is het al fascinerend om je te realiseren dat nauwelijks 10.000 jaar geleden die Noordzee voor een groot deel droog stond, dat daar mensen rondliepen en dat daar een compleet andere fauna en flora was. En dan kan je ook reflecteren naar de toekomst. We spreken van de klimaatverandering en van het stijgen van de zeespiegel. Ook daar is het verleden kennen zeker geen overbodige luxe om bepaalde zaken te kunnen afleiden over wat we in de toekomst misschien wel mogen verwachten", aldus Jan Seys van het Vlaams Instituut voor de Zee.

Fascinerend dat nauwelijks 10.000 jaar geleden daar een compleet andere fauna en flora was. Maar het is ook reflecteren over de toekomst.

Jan Seys, Vlaams Instituut voor de Zee