Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved.

Zijn we op weg naar een Derde Wereldoorlog?

Een zinnetje van zijn taxichauffeur in Moskou zette onze expert internationale relaties Jan Balliauw aan het denken, vannacht tijdens zijn terugkeer naar Brussel. Hoe groot is de kans op een noodlottige escalatie in de relaties tussen Vladimir Poetin en Donald Trump, tussen Rusland en de Verenigde Staten?

"Veel van mijn vrienden hebben angst dat we voor een soort derde wereldoorlog staan," zegt mijn taxichauffeur Vladimir in perfect Engels als hij mij zaterdagmiddag van de luchthaven naar het centrum van Moskou brengt. Hij is een persoonlijk slachtoffer van de spanningen tussen Rusland en het Westen. Hij heeft jarenlang in Denemarken gewerkt voor een fruitbeurs, maar de handel met Rusland was stilgevallen toen de crisis in 2014 begon met sancties en tegensancties. Nu komt hij aan de kost als taxichauffeur.

Vladimir en zijn vrienden zijn niet alleen. In Rusland was de afgelopen dagen de bezorgdheid gegroeid over de oplopende spanningen tussen Rusland en het Westen, vooral onder invloed van reportages van de Russische televisie over schuilkelders en het soort voedsel dat je moet meenemen.

Maar als ik die zaterdagmiddag in Moskou rondloop is er van spanning niet veel meer te merken. De Moskovieten flaneren door de straten en genieten van het mooie lenteweer. De Amerikaanse, Britse en Franse aanvallen op Syrië hebben geen Russische doelen getroffen of Russische slachtoffers gemaakt. "Rusland moet niet militair reageren, maar juridisch," laat Konstantin Kosatsjov meteen weten, de invloedrijke voorzitter van de Commissie Buitenlandse Zaken van de Senaat. Het lijkt er op dat we weer eens door het oog van de naald zijn gekropen.

Het lijkt er op dat we weer eens door het oog van de naald zijn gekropen.

De snel oplopende spanning rond Syrië van vorige week heeft alvast aan iedereen wel duidelijk gemaakt dat de wereld waarin we leven gevaarlijker is dan de relatieve stabiliteit die we hadden tijdens de Koude Oorlog. De gevestigde mechanismen zijn weg waarmee in die periode crisissen beheerst konden worden.

Nu wordt er geïmproviseerd en voor je het weet sta je aan de rand van de afgrond. De schrik om erin te vallen is voorlopig nog groot genoeg om ongelukken te voorkomen, maar als je op die rand staat, is een kleine misstap al voldoende voor catastrofale gevolgen.

Gelukkig is geen enkele kruisraket zaterdagochtend van zijn koers afgeweken en op een Russische doel terechtgekomen. "Kan niet gebeuren", zullen de militaire adviseurs tegen president Trump hebben gezegd. Maar het blijft techniek, en dat kan altijd mislopen. Tijdens de Joegoslavië-oorlog in 1999 zaten de inwoners van de Servische hoofdstad Belgrado op terrasjes terwijl elders in de stad raketten insloegen, zo veel vertrouwen hadden ze in de precisiebombardementen van de NAVO. Maar af en toe ging het toch mis. Zo werd de Chinese ambassade in Belgrado getroffen, een doelwit dat helemaal niet op de NAVO-lijst stond.

De wereld heeft weer nood aan mechanismen, vaste structuren om crisissen zoals deze te beheersen. Precies in Syrië wordt ad hoc bewezen dat het mogelijk is. De militaire hotline tussen het Russische en het Amerikaanse opperbevel voor de operaties in het land is de voorbije dagen blijven functioneren.

De snel oplopende spanning heeft duidelijk gemaakt dat de wereld waarin we leven gevaarlijker is dan de relatieve stabiliteit die we hadden tijdens de Koude Oorlog.

De communicatielijn werd opgezet nadat Rusland eind september 2015 gevechtsvliegtuigen had gestuurd naar Syrië, waar op dat moment al hun westerse collega’s actief waren in de strijd tegen terreurgroep IS. Via de lijn geven Amerikanen en Russen aan elkaar door waar ze op een bepaald moment actief zullen zijn om conflicten te vermijden, ‘deconflicting’ in militaire termen. Dat heeft de afgelopen twee en een half jaar vrij goed gewerkt.

Af en toe kwam het toch wel tot incidenten, zoals in juni vorig jaar toen een Amerikaanse F-18 een Syrisch gevechtsvliegtuig neerschoot. In december schoot een Amerikaanse F-22 ‘flares’ af om twee Russische SU-25 te verwittigen dat ze te dicht in de buurt waren. Maar ondanks die incidenten bleef de communicatielijn gewoon functioneren, soms wel met een kleine onderbreking.

Die communicatielijn is nu ook gebruikt om Rusland op voorhand te waarschuwen welke luchtcorridors de Amerikanen, Britten en Fransen zouden gebruiken voor hun aanvallen. De Russen beloofden van hun kant hun luchtafweer niet in te schakelen. "De raketten vlogen niet door onze zone van verantwoordelijkheid, dus hebben we onze luchtafweer niet moeten gebruiken", liet het Russische ministerie van Defensie zaterdagochtend al snel na de bombardementen weten. Wat onzin was, want die luchtafweer, het beruchte S-400-systeem, bestrijkt het hele Syrische luchtruim en nog een stuk daarbuiten.

Het is zo performant dat de Belgische F-16’s, die tot eind vorig jaar deelnamen aan de strijd van de coalitie tegen IS, zich er niet tegen kunnen verdedigen. Daardoor mochten ze vorig jaar van de Amerikanen niet meer vliegen in het Syrische luchtruim, omdat de Russen na het incident van juni 2017 met het neergeschoten Syrische gevechtsvliegtuig er even mee gedreigd hadden de westerse gevechtsvliegtuigen in Syrië als potentiële doelwitten te zullen beschouwen.

Die controlemechanismen voor crisissen zijn nog meer noodzakelijk dan vroeger nu er in het Witte Huis een onvoorspelbare president huist. Trump schiet vanuit de heup en is wispelturig. Hij is al meer dan eens betrapt op pertinente leugens. Dat ondermijnt nu de betrouwbaarheid van de Amerikaanse argumenten om in Syrië in actie te komen.

Moeten we Trump geloven als die zegt dat Assad chemische wapens heeft ingezet, waarvoor Washington verder geen tastbare bewijzen geeft? Er waren zeker veel aanwijzingen daarvoor, maar op basis daarvan buiten het VN-Handvest om een land gaan bombarderen, is een heel grote stap. We hebben in Irak in 2003 geleerd dat we met dergelijke aanwijzingen zeer voorzichtig moeten omspringen.

En als dat bevel dan wordt gegeven door een Amerikaanse president die er in andere aangelegenheden geen moeite mee heeft om de realiteit in zijn voordeel te verdraaien, wordt het voor andere westerse landen nog moeilijker om dat zomaar te volgen. Niet voor niets spraken België en Nederland over ‘begrip’, maar spraken ze geen steun uit (Nederland liet dat zelfs notuleren bij zijn ja-stem binnen de NAVO, waarin wel steun voor de bombardementen werd uitgesproken).

De aanval op Syrië kwam er ook zonder een duidelijke Amerikaanse of westerse strategie om een einde maken aan de oorlog die nu al 7 jaar duurt en vermoedelijk al meer dan een half miljoen slachtoffers heeft gemaakt. Het was zeker niet de bedoeling om de Syrische president Assad ten val te brengen, liet Washington weten. De aanval was alleen een vergelding voor vermeend gebruik van chemische wapens in Douma op 7 april.

Maar ook daar is de lijn die Washington volgt niet duidelijk. In Douma is volgens de aanwijzingen die we hebben gekregen via sociale media meer dan waarschijnlijk chloorgas gebruikt. Voor het gebruik van het veel dodelijkere sarin, wat vorig jaar leidde tot de eerste Amerikaanse vergeldingsactie, zijn er veel minder aanwijzingen.

Chloor

Maar de inzet van chloorgas in Syrië is tot nu toe nooit bestraft, terwijl het al geregeld is gebruikt in Syrië. De productie van chloor is ook niet verboden, de stof wordt ook gebruikt voor waterzuivering. Het doel van de bombardementen was ook niet om die productiecapaciteit uit te schakelen, maar wel om de productie van VX en sarin onmogelijk te maken, producten die in de aanval van 7 april meer dan waarschijnlijk niet zijn gebruikt.

Westerse inlichtingendiensten en de OPCW, de Organisatie voor het verbod op chemische wapens, waren er al lang van overtuigd dat in het wetenschappelijke onderzoekscentrum van Barzah, ten noordoosten van Damascus, in het geheim VX en sarin gemaakt konden worden, ook al had Syrië in oktober 2013 ingestemd met de ontmanteling van zijn chemisch wapenarsenaal door de OPCW.

Gaat Trump nu iedere inzet van chloorgas beantwoorden met een vergelding, of alleen maar als er bij gebruik een zeker aantal slachtoffers vallen en die aanvallen daardoor de media halen? Het antwoord op die vraag blijft onduidelijk.

Exceptioneel

Het blijft ook afwachten welke koers de twee nieuwkomers in het Amerikaanse veiligheidsapparaat gaan uitzetten. Zowel John Bolton, de nieuwe veiligheidsadviseur, als Mike Pompeo, de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken, zijn haviken en neoconservatieven.

Zij zien militaire interventies als een gerechtvaardigd middel om de wereld naar de Amerikaanse hand te zetten omdat hun land ‘exceptioneel’ is. Daarom vinden ze ook dat ze dit buiten de VN om kunnen doen. Andere landen hebben dat recht overigens niet, want zij zijn niet ‘exceptioneel’…

Ook Rusland is in deze onrustige tijden geen baken van stabiliteit. De pas onlangs herkozen president Poetin dankt zijn hoge populariteit bij de Russen vooral aan zijn beleid om weerstand te bieden aan het Westen. Vladimir Poetin heeft tijdens straatgevechten in zijn jeugd geleerd dat je een open gevecht alleen maar mag aangaan als je de sterkste bent. Dat is Rusland niet, dus hij pakt het anders aan.

Rusland heeft een patroon ontwikkeld van hybride oorlogsvoering, waarin er geen rechtstreekse confrontatie is tussen twee legers, maar waarin minder gebruikelijke middelen worden ingezet om de vijand te ondermijnen. En dat gebeurt op een heimelijke manier. Er wordt over gewaakt dat er nooit een tastbaar bewijs is dat de link legt met Rusland of het Kremlin.

Het is begonnen op de Krim, waar Russische militairen zonder insignes alle strategische plaatsen overnamen na de machtsovername van Maidan in Kiev. Daarna is het voortgezet en geperfectioneerd in het oosten van Oekraïne. Het Internet Research Agency in Sint-Petersburg zorgde intussen voor de nodige ondersteunende activiteiten op sociale media. En die ervaring werd volgens de Amerikaanse inlichtingendiensten volop gebruikt in een poging de Amerikaanse presidents­verkiezingen te beïnvloeden.

Hiervoor zijn allemaal veel aanwijzingen, maar zoals gezegd, geen tastbaar bewijs.

Poetin heeft ook getoond dat hij niet verlegen is voor een leugentje om bestwil. Toen de Russische militairen actief waren in de Krim, ontkende hij dat het Russische militairen waren. Enkele weken later gaf hij het doodleuk toe. Het is overigens een fout waar hij zich sindsdien niet meer op heeft laten betrappen.

En nu?

Welke bedenkingen het Westen ook heeft tegen deze vorm van heimelijke Russische acties, toch zal het een dialoog met Moskou moeten aangaan. Zeker voor de landen van de Europese Unie blijft Rusland de eerste prioriteit, omdat het de grootste buur is.

Maar die dialoog zal moeilijk zijn en de Europese leiders moeten er zich van bewust zijn dat dit geen vrijblijvende dialoog kan blijven. Rusland zal niet meteen bereid zijn om compromissen te sluiten als de Europese hoofdsteden niet duidelijk aantonen dat ze desnoods bereid zijn een prijs te betalen, dat de waarden waarvoor de EU staat er ook echt toe doen. Tot nu toe hebben de Europese leiders voor hun maatregelen tegen Rusland altijd hun eigenbelang goed in het oog gehouden. 

Tot nu toe hebben zowel het Westen als Rusland gezegd dat ze bereid zijn tot een dialoog. 

Er werden wel sancties genomen, maar die mochten bijvoorbeeld de belangrijke Russische gasleveringen aan de EU niet in gevaar brengen. Het getuigt niet meteen van groot Europees doorzettingsvermogen, iets wat ook in Moskou niet onopgemerkt is gebleven.

Tot nu toe hebben zowel het Westen als Rusland gezegd dat ze bereid zijn tot een dialoog. Het wordt nu hoog tijd dat daar ook eens echt werk van wordt gemaakt. Want anders kan de escalatie van de vorige week zich zo weer herhalen en loopt het misschien minder goed af.