Als de gevangenispoort opengaat, sluiten helaas veel andere deuren

Waar staat België op vlak van internering, 221 dagen voor de Europese deadline? Op het einde van zijn reeks over internering trekt collega Arne De Jaegere enkele besluiten:  “Als de gevangenispoort opengaat, sluiten helaas veel andere vele deuren”. Pijnlijk. Vooral als je ziet hoeveel zorginstellingen de voorbije jaren uit de grond werden gestampt.

labels
Arne De Jaegere
Journalist bij de justitieredactie van VRT NWS. Maakte de reeks "Internering - waar staat België?".

Deze reeks bracht ons de voorbije week naar twee gevangenissen, een rechtbank, een parlement, een forensisch psychiatrisch centrum (FPC) en een advocatenkantoor. We vroegen aan beleidsmakers, ervaringsdeskundigen en experten wat er de voorbije jaren verbeterde voor de geïnterneerden en probeerden de goede evoluties én pijnpunten bloot te leggen. Maar wat zijn nu de belangrijkste besluiten van de voorbije week?

Dat de problemen groot zijn, was niet nieuw: ons land werd al 25 keer veroordeeld door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Omdat de mensenrechten van geïnterneerden werden geschonden en omdat ze niet de behandeling kregen waar ze recht op hebben. In september 2016 kreeg ons land van Europa zelfs een ultimatum: tegen 6 december van dit jaar moet het hele systeem veranderen en moeten geïnterneerden de verzorging krijgen waar ze recht op hebben.

Tegen 6 december moet het hele systeem veranderen en moeten geïnterneerden de verzorging krijgen waar ze recht op hebben. 

Veel maatregelen

Dat er de voorbije jaren al heel wat maatregelen werden genomen, was ook niet nieuw. De ministers van Justitie, Welzijn en Volksgezondheid sloegen de handen in elkaar en gingen samen op zoek naar oplossingen. Er werden heel wat voorzieningen geopend om geïnterneerden de nodige opvang te bieden. Er kwamen plaatsen in psychiatrische ziekenhuizen, er werden ‘medium security’ voorzieningen geopend in Zelzate, Bierbeek en Rekem en als kers op de taart kwamen er ook twee hoogbeveiligde forensisch psychiatrische centra in Gent en Antwerpen.

Dankzij deze voorzieningen halveerde het aantal geïnterneerden in de gevangenis van 1089 op het einde van 2013 naar 543 op vandaag. Broodnodige evoluties waar Europa al sinds 1998 op aandringt. Hervormingen die er eigenlijk veel te laat kwamen, waardoor ons land al voor tienduizenden euro’s dwangsommen moest betalen aan geïnterneerden in de gevangenis. Geld dat natuurlijk veel beter was besteed, als het jaren geleden al was ingezet om die geïnterneerden niet in een gevangenis te moeten stoppen. “Il faut le temps qu’il faut”, zei de minister van Justitie ons. Je zal het maar aanhoren, als geïnterneerde die al meer dan 30 jaar (onterecht) in de gevangenis zit.

"Il faut le temps qu'il faut", zei de minister van Justitie ons. 

Nog 543 geïnterneerden in de gevangenis

Hoe dan ook zitten er tot op vandaag nog altijd 543 geïnterneerden in de gevangenis. “Dat zijn 543 mensen die onterecht opgesloten zitten, die geen behandeling krijgen waar ze recht op hebben”, hoorden we. En het ziet er niet naar uit dat ze tegen het einde van het jaar allemaal in een aangepaste zorgomgeving zullen zitten, zoals Europa nochtans eist. Dat de nieuwe interneringswet dat nog steeds mogelijk maakt, is volgens veel experten dan ook “een gemiste kans”. En ja, ongeveer 300 van die 543 zitten in een aangepaste afdeling van de gevangenis. Een afdeling die volgens de minister van Justitie "theoretisch gezien geen gevangenis is". Theoretisch gezien. "In de gevangenis ben je een nummer", zei de ex-geïnterneerde Patrick ons.

We mogen natuurlijk ook niet vergeten dat er in de gevangenissen heel wat gebeurde voor geïnterneerden: sinds 2007 zijn er teams van psychologen en maatschappelijk werkers aan de slag. "Of ze bergen hebben verzet? Jazeker. Of het voldoende was? Dat denk ik niet. Maar dat zijn politieke keuzes", zei de gevangenisdirecteur van Leuven Hulp ons. 

Hebben de teams in de gevangenissen bergen verzet? Jazeker. Of het voldoende was? Dat denk ik niet. Maar dat zijn politieke keuzes. 

Hilde Guffens, directeur hulpgevangenis Leuven

Gigantische wachtlijsten

“We zouden ze wel willen laten behandelen, maar staan vaak met onze rug tegen de muur”, hoorden we een rechter zeggen. Hoe kan dat? FPC Gent zit vol en tegen de zomer zal er ook in Antwerpen geen plaats meer zijn. Er komen wel twee nieuwe forensisch psychiatrische centra in Wallonië en een longstay in Aalst, maar de doorstroming van een hoogbeveiligde setting naar een meer gepaste zorgomkadering verloopt zeer moeizaam. "Een grote uitdaging", klonk het bij de minister van Volksgezondheid.

Vaak is dit een kwestie van te weinig plaats, gigantische wachtlijsten en aanwervingscriteria die niet op elkaar zijn afgestemd, maar soms ook een kwestie van niet willen. We spraken verschillende advocaten die al jaren proberen om hun zieke cliënt in een psychiatrisch ziekenhuis te krijgen, maar op een ‘njet’ van de instelling botsen. Geïnterneerden hebben natuurlijk ook geen al te goede reputatie. Moeten instellingen dan verplicht worden om geïnterneerden op te nemen? Volgens minister De Block moeten we niet zo ver gaan. “We moeten samenwerken”, klinkt het.

We spraken verschillende advocaten die al jaren proberen om hun geïnterneerde cliënt in een ziekenhuis te krijgen, maar op een 'njet' botsten. 

"Vermijd oneigenlijke discussies"

Iets wat we ook hoorden tijdens onze “Ronde van Vlaanderen”: sommige groepen blijven nog altijd in de kou staan. Er is inderdaad veel verbeterd voor de psychiatrische patiënten die geïnterneerd werden, maar er is nog altijd te weinig zorgaanbod voor vrouwen, gehandicapten en “gewone gedetineerden”. Uit onderzoek blijkt dat 1 op 7 van alle gedetineerden kampt met een zware psychiatrische problematiek. Maar die groep kan en mag niet aankloppen bij het bestaande zorgaanbod.

“We moeten veel minder in hokjes denken”, hoorden we de hoofdarts van FPC Antwerpen zeggen. Nu is het alles of niets. Ofwel ben je ontoerekeningsvatbaar, word je geïnterneerd en heb je (in het beste geval) recht op zorg, ofwel ben je toerekeningsvatbaar en dus schuldig en verantwoordelijk en moet je naar de gevangenis. Het is zwart of wit.

De psychiater noemde het een oneigenlijke discussie die er eigenlijk niet toe doet. Na 30 jaar in het vak gelooft ze er niet meer in en pleit ze voor een pragmatische aanpak, zoals in Zweden. Daar buigt justitie zich niet over de discussie over toerekeningsvatbaarheid. Zijn de feiten bewezen? Ja? Ok, hoe kunnen we de dader naast het straffen ook zo goed mogelijk helpen? En onder welk beveiligingsregime moet dat gebeuren? Een resultaatgerichte aanpak, die meer focust op sterktes in plaats van veiligheidsrisico?

Zo’n aanpak vraagt niet alleen een ander systeem van toerekeningsvatbaarheid, iets waar de Hoge Raad voor de Justitie onlangs nog voor pleitte, maar ook meer middelen. Want oplossingsgericht met geïnterneerden of gedetineerden aan de slag gaan kost geld, leerde ons de gevangenisdirecteur van Leuven Hulp. Veel geld, geld dat er vandaag niet altijd is.

Oplossingsgericht aan de slag gaan kost geld. Veel geld. Geld dat er niet altijd is. 

Een kwestie van mentaliteit

Maar is alles wel op te lossen met meer plaatsen en meer budget? We leerden de voorbije week dat het ook vaak een kwestie is van mentaliteit. Volgens de advocaat die België al 18 keer liet veroordelen door Europa blijft een deel van de magistratuur er nog altijd geen graten in zien dat de mensenrechten van geïnterneerden worden geschonden.

“Het is uw eigen schuld”, horen geïnterneerden vaak. “Ze kunnen vaak nergens terecht met hun klachten over hoe de overheid hen behandelde”, zegden advocaten ons. Ook de minister van Justitie erkende dit probleem. “Niet iedereen heeft de mind shift gemaakt dat internering nu rond zorg draait.”

Niet iedereen heeft de mind shift gemaakt dat internering nu rond zorgt draait. 

Koen Geens, minister van Justitie

Hoge drempel

Conclusie? Er werden de voorbije jaren heel wat maatregelen genomen, maar we zijn er nog lang niet. Naast de structurele maatregelen die er nog moeten komen, is de drempel tot hulp vaak nog zeer hoog.

“Paradoxaal genoeg blijven de zwaarst zorgbehoevenden vandaag het vaakst verstoken van de nodige zorg”, zei de rechter ons. Dit is ook wat we hoorden van Werner. Hij werd 11 jaar geleden geïnterneerd in de gevangenis en kwam vrij op proef.

Maar de eenzaamheid nekte hem en hij raakte opnieuw op de dool. Werner kon nergens terecht, in geen enkel ziekenhuis en in geen enkel crisiscentrum. Hij gaf zich aan bij de politie en verblijft momenteel opnieuw in de gevangenis van Merksplas, de enige plek waar hij wél terechtkon. “Als de gevangenispoort opengaat, sluiten helaas veel andere vele deuren”. Pijnlijk. Vooral als je ziet hoe veel zorginstellingen de voorbije jaren uit de grond werden gestampt.