Siebe Swart

België: een nucleaire grootmacht

In het derde deel uit de reeks “Watt” over de klimaat- en energieproblematiek leggen klimaatactiviste Natalie Eggermont en klimaatrealist Jonas Verstraeten de kernenergie onder de loep. Ze trekken onder meer naar een protestbetoging tegen de kerncentrale van Tihange, gaan op bezoek in Fukushima, waar de gevolgen van de kernramp van 2011 nog altijd voelbaar zijn en ontdekken dat België al een heel lange nucleaire geschiedenis heeft.

Ons land is inderdaad geen kleine speler in de nucleaire wereld. België was het land dat in de Tweede Wereldoorlog de Amerikanen het uranium leverde voor hun eerste kernbommen. Dat uranium kwam uit de mijn van Shinkolobwe in de toenmalige Belgische kolonie Congo.

België kreeg in ruil voor de samenwerking geld van de Amerikanen bij de ontwikkeling van zijn nucleaire industrie. Onder meer het wereldvermaarde Studiecentrum voor Kernenergie (SCK) is er gekomen dankzij het Amerikaanse geld.

Met zijn zeven kernreactoren werd België een nucleaire grootmacht

Al in 1956 startte het SCK met de eerste Belgische onderzoeksreactor, de BR1. Later kwamen er nog twee bij, kregen we met Belgoprocess ook nog een verwerker van nucleair afval en met Belgonucleaire een producent van nucleaire brandstof.

Het SCK blijft tot de dag van vandaag een van de leidende onderzoeks­instituten in nucleaire technologieën en de productie van (medische) radio-isotopen. België was dan ook eind jaren zestig helemaal klaar om reactoren voor de productie van elektriciteit uit te rollen. In 1975 stapte ons land het tijdperk van de nucleaire stroomproductie in: op 15 februari ging de oudste kernreactor van ons land Doel 1 aan het net. Er zouden nog zes andere reactoren volgen: drie in Doel en drie in Tihange. Met zijn zeven kernreactoren werd België een nucleaire grootmacht, niet in atoomwapens, maar in atoomenergie. En dat zijn we tot op de dag van vandaag gebleven.

Momenteel halen we nog altijd meer dan 50% van onze stroom uit kerncentrales. Daarmee staan we wereldwijd in de top 5 wat betreft aandeel nucleaire stroom. Alleen Frankrijk (bijna 75%), Slovakije, Hongarije (rond de 54%) en Oekraïne (ook zo’n 50%) maken nog meer elektriciteit met hun kerncentrales. Ter vergelijking: de militaire nucleaire grootmacht de VS haalt “amper” 20% van zijn stroom uit kernenergie. Voor Rusland is dat nog geen 18%.

Niet sluiten?

Maar onze kerncentrales worden ouder. Er komt sleet op. En dus besliste de Belgische regering in 2003 dat de nucleaire centrales na 40 jaar zouden moeten sluiten. Volgens de wet moesten Doel 1 en 2 en Tihange 1 dus al in 2015 dicht. Maar op het moment van de waarheid maakte de regering een bocht, paste de wet aan en besliste de drie oudste kernreactoren tien jaar langer open te houden.

Het was niet de eerste bocht in het dossier. Er zijn regelmatig pogingen geweest om de kernuitstap terug te draaien. Veelal omdat er gevreesd werd voor een stroomtekort of uit angst voor peperdure elektriciteitsprijzen: de afgeschreven kerncentrales maken namelijk erg goedkope stroom.

Sinds de discussies over de klimaatopwarming speelt er ook een ecologisch aspect mee. Kerncentrales stoten namelijk zeer weinig CO2 uit: 12 gram CO2 per kWh geleverde stroom voor de hele levenscyclus van een kerncentrale. Dat is zelfs beter dan zonnepanelen, die 41 gram uitstoten, en pakken beter dan gasgestookte stroomcentrales, die tekenen voor maar liefst 490 gram C02 per kWh: maar liefst 40 keer meer dan de kerncentrales.

Specialisten vrezen dan ook dat de CO2-uitstoot van onze elektriciteits­centrales enorm zal toenemen wanneer we ons kernpark sluiten. Het enige valabele alternatief voor een kerncentrale is een centrale op gas. Maar die is dus 40 keer meer schadelijk voor de klimaatopwarming dan een nucleaire centrale. Het zijn allemaal overwegingen die maken dat er felle discussies blijven woeden over de kernuitstap.

Video player inladen ...

Of wel sluiten?

Maar ook de voorstanders van een kernuitstap hebben een aantal stevige argumenten. Kerncentrales produceren ook nucleair afval, en dat raak je niet zomaar kwijt . Voor sommige giftige radioactieve reststoffen kan het honderd­duizenden jaren duren eer ze zijn gestabiliseerd. Je bergt die dus beter goed op. Onder de grond bijvoorbeeld, in stabiele kleilagen of in granietrotsen, zoals in Zweden.

Maar ons land heeft nog altijd niet beslist waar het zijn radioactief afval zal stockeren. Ook over de kosten van die opslag is er nog geen uitsluitsel: als je iets duizenden eeuwen wil stockeren, heeft dat natuurlijk zijn prijs.

Een kerncentrale levert weliswaar enorm veel energie op, maar als ze eenmaal uit controle raakt, is ze bijzonder moeilijk weer bij te sturen. Dat blijkt vooral bij nucleaire ongevallen. Het laatste grote ongeluk met een kerncentrale dateert uit 2011. Toen spoelde in Fukushima in Japan een huizenhoge tsunami drie kernreactoren in de vernieling: de koelsystemen vielen uit, de splijtstoffen  in de reactorkern begonnen vervaarlijk op te warmen, de temperaturen liepen daarbij op tot duizenden graden, het koelwater verdampte en de giftige splijtstoffen begonnen zich gewoon door de 20 centimeter dikke kernreactorwanden heen te smelten, tot ze onderaan in de kelders van de kernreactoren op de betonnen vloer terechtkwamen.

Bij de chemische reacties tijdens de smelting kwam tot overmaat van ramp ook waterstof vrij, dat vier kernreactorgebouwen de lucht inblies.

Kerncentrale van Fukushima met de grote opslagtanks voor radioactief koelwater

Giftig water

Nu, ruim zeven jaar later, is de uitbater Tepco de site nog altijd aan het saneren. De kernreactoren blijven nasmeulen: hun giftige radioactieve inhoud blijft in het bodemwater sijpelen. Dagelijks raakt er nog altijd zo'n 110.000 liter grondwater besmet.  De reactoren worden continu afgekoeld met water dat onvermijdelijk ook radioactief besmet raakt.

Op het terrein staan honderden gigantische tanks vol radioactief bluswater waarvan niemand weet waar hij er mee naartoe moet. De kernreactoren blijven onbereikbaar: de radioactiviteit is er zo hoog dat een mens  sterft als hij er te dicht bij komt. Bovendien is een grote zone van tientallen vierkante kilometers rond de kerncentrale radioactief besmet. Er zijn hele spookdorpen ontstaan waarvan de bewoners acht jaar geleden zijn moeten vluchten voor de radioactieve fall-out.

De nucleaire rampen zoals in Fukushima en Tsjernobyl maken het debat rond de kernuitstap in ons land nog emotioneler. Voorlopig blijven onze overheden bij hun beslissing dat alle kernreactoren in 2025 dicht moeten. Maar het is nog maar de vraag of dit echt zal kunnen: er is tot nog toe geen enkel land geweest dat in amper zeven jaar tijd 50% van zijn stroomproductie heeft kunnen vervangen. Er zullen dan ook enorme investeringen in hernieuwbare energie en gascentrales nodig zijn om het tijdperk van de nucleaire kerncentrales achter ons te kunnen laten.

Wist je dat?
• Kernenergie tekent voor ongeveer 11% van de wereldwijde elektriciteitsproductie?
• Er amper 31 van de 196 landen in de wereld commerciële kerncentrales hebben?
• Er wereldwijd 60 nieuwe kernreactoren in aanbouw zijn, waarvan 20 in China?
• Er in Doel eigenlijk 5 kernreactoren waren gepland?
• Er ook plannen bestonden voor een derde kerncentrale in Oostende?