Gino Bartali, de wielerheld die zijn roem gebruikte om Joden te redden tijdens WO II

De legendarische Italiaanse wielrenner Gino Bartali (1914-2000) wordt vandaag ereburger van Israël. Hij krijgt die titel postuum, nadat hij eerder ook al de titel "rechtvaardige onder de volkeren" gekregen had van Yad Vashem, het Israëlische herdenkingscentrum voor de Holocaust. Bartali heeft namelijk niet alleen op de fiets furore gemaakt voor en na de Tweede Wereldoorlog, maar hij gebruikte zijn fietscarrière ook om Joden te helpen tijdens de oorlog. Nu de Giro dit jaar van start gaat in Israël, gebruiken de Israëli’s het momentum om Bartali te eren. Dit is het verhaal van Bartali.

Bartali won drie keer de Giro d’Italia, en twee keer de Tour de France. Zijn eerste overwinning in 1938 in de Tour was een staatszaak. De toenmalige Italiaanse dictator Benito Mussolini wilde via die overwinning bewijzen dat de Italianen de belangrijkste wedstrijd ter wereld konden overheersen. Het was een heuse prestigekwestie voor het fascisme in Italië. Bartali werd gevraagd om zijn zege op te dragen aan Mussolini, maar hij weigerde. Een ernstige belediging, en een risico.

Net in dat jaar, tijdens de Ronde van Frankrijk, had Mussolini de Italiaanse rassenwetten uitgevaardigd, waarmee Joden hun burgerschap verloren en geen kans meer maakten op een baan bij de overheid of andere belangrijke posities. Toch was het pas vanaf 1943 dat de Joden in Italië echt ernstig vervolgd werden en opgesloten in concentratiekampen. Het zuiden van Italië was toen al bevrijd door de geallieerden, het noorden en grote delen van het centrum werden bezet door de Duitsers, die het Italiaanse fascisme hielpen voortbestaan in de Republiek Saló, met Mussolini aan het hoofd.

Fietskoerier voor Joden

Bartali, een vrome katholiek, werd tijdens de oorlogsjaren benaderd door de kardinaal van Firenze, aartsbisschop Elia Dalla Costa. Dalla Costa was Bartali’s katholieke mentor, die ook zijn huwelijk voltrokken had. De aartsbisschop had een netwerk opgezet om Joden en andere vervolgde mensen te beschermen en te helpen. Joden kregen onderdak in kloosters en gebouwen van de katholieke Kerk. Bartali, die bekendstond om zijn lange en intensieve trainingen, gebruikte zijn fiets en trainingen om valse papieren voor Joden rond te brengen. Hij fietste van Firenze, waar hij woonde, naar de diverse kloosters, tot in Rome toe, met de documenten verborgen in zijn fietsframe en onder zijn zadel. Bartali gebruikte zijn roem ook om informatie los te krijgen over mogelijke raids op schuilplaatsen van Joden.

Als Bartali tegengehouden werd bij checkpoints, begon hij telkens een praatje over de wielersport, en vroeg hij de soldaten om zijn fiets niet aan te raken, omdat die precies volgens zijn behoeften afgesteld was. Er zijn ook verhalen over Bartoli die in zijn race-outfit in de nationale driekleur verscheen bij het treinstation van Trentola, een belangrijk grensstation tussen het bezette noorden en het bevrijde zuiden van Italië. Telkens verzamelde zich een massa fans rondom hem, die zo de politie afleidden. Zo kon het verzet Joden naar een andere trein smokkelen, die hen naar het al door de geallieerden bevrijde zuiden bracht.

Martelen bij Napolitaanse muziek

In 1943 hielp Bartali ook zelf de Joodse vriend van een neef onderduiken, samen met diens familie. Giacomo Goldenberg woonde met zijn familie in een villa in de heuvels rond Firenze, tot de grond hem te heet onder de voeten werd. Bartali huisvestte het gezin in een appartement dat hij bezat in Firenze, en later in een verborgen kelder, tot aan de bevrijding in 1944.

Maar tegen die tijd waren zo goed als alle sportwedstrijden afgelast, en het begon verdacht te lijken dat Bartali zo hard bleef trainen. Hij werd in juli 1944 gearresteerd en naar de Villa Triste gebracht in Firenze. De Villa Triste ("Het huis van verdriet") was tijdens de oorlog een verzamelnaam voor plaatsen waar de nazi’s en fascisten mensen gevangen hielden en martelden. Bartali werd er ondervraagd door majoor Mario Carità. Dat was het sadistische hoofd van Mussolini’s veiligheidsdienst, die erom bekendstond dat hij gevangenen folterde en zo bekentenissen afdwong, naar verluidt met Napolitaanse muziek op de achtergrond. Maar Bartali werd uiteindelijk vrijgelaten en dook daarna een paar maanden onder in een dorp in Umbrië.

Heldenstatus

Na de oorlog won Bartali nog één keer de Ronde van Frankrijk, in 1948, hij was toen al een van de oudste renners in het peloton. Opnieuw kreeg die overwinning politieke betekenis in Italië. Na een mislukte moordaanslag op de communistische leider Palmiro Togliatti heerste daar een revolutionair klimaat. De overwinning versterkte het samenhorigheidsgevoel van de Italianen, iets waar hij na zijn dood ook voor geprezen werd in de overlijdensberichten in de kranten. Die vermeldden ook zijn werk voor de partizanen tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar niet wat hij voor de Joden had gedaan.

Je moet in het leven het goede proberen te doen, maar je moet daar verder niet over opscheppen

Gino Bartali

Zelf heeft hij daarover ook nooit veel gepraat. De meeste elementen uit zijn ongelooflijke verhaal kwamen zelfs pas na zijn dood aan het licht. "Je moet in je leven het goede proberen te doen", zou hij tegen zijn zoon hebben gezegd, "maar daar moet je verder niet over opscheppen. De echte helden zijn zij die gestorven zijn, gewond geraakt, of maandenlang in de gevangenis hebben gezeten. Ik ben maar een wielrenner." Bartali zou tijdens de oorlog hebben bijgedragen tot de redding van 800 mensen, het netwerk waar hij deel van uitmaakte, redde 9.000 mensen.

Het Holocaust-herdenkingscentrum Yad Vashem in Jeruzalem gaf hem in 2013 postuum de eretitel "Rechtvaardige onder de volkeren". Israël maakt hem nu al even postuum ereburger, een zeldzame eer. Overmorgen gaat de Giro, de Ronde van Italië, van start, voor het eerst vanuit Israël. Bartali won die Giro in 1936, 1937 en 1946.