De vijf boeken die het leven van gevangenisdirecteur Hans Claus hebben veranderd

Zondag, rustdag. Een ideaal moment om u te laten meeslepen door een goed boek. Op zoek naar een tip? Elke week polsen we bij een bekend gezicht naar het favoriete leesvoer. Deze week is het de beurt aan Hans Claus, de dichtende, schilderende en beeldhouwende gevangenisdirecteur van Oudenaarde die Vlaanderen rondtrekt om te pleiten voor minder tralies en meer mens. Wat kan de literatuur hem bieden? Hugo Claus wakkerde zijn eigenzinnigheid aan, Willem Elsschot bood hem een warme ruggensteun en Yuval Nohah Harari veel pittige avonden.

Hans Claus neemt geen blad voor de mond. Hij zit al dertig jaar in het vak en is er rotsvast van overtuigd dat het gevangenissysteem zoals we het vandaag kennen niet werkt. “We sluiten mensen op in een afschrikwekkend gebouw, zonderen ze met tralies zo veel mogelijk af van anderen en denken dat ze er als een beter mens uit zullen komen. Maar het omgekeerde is waar.” Claus wil deze vicieuze cirkel doorbreken en pleit met zijn VZW De Huizen al jaren voor kleine en persoonlijke detentiehuizen in plaats van grote gevangenissen. “Het lijkt vooruitstrevend, maar het is oude koek. Alleen werd die oude koek nooit werkelijkheid. Een gebrek aan durf en daadkracht.”

Claus is een man met een missie. Naast zijn verregaande engagement voor de gedetineerden, is Hans Claus een schilder, fotograaf, beeldhouwer en schrijver. Zijn huis ligt vol onafgewerkte boeken en manuscripten en binnenkort verschijnt zijn eerste boek. “En om te kunnen schrijven, moet ik lezen. Lezen, lezen, lezen. Zo veel mogelijk, zo verschillend mogelijk.”

1. De Metsiers - Hugo Claus

De gevangenisdirecteur wordt geprezen en verguisd, net zoals zijn achterneef Hugo. “In onze uitgebreide Katholieke familie stonden zijn boeken op de zwarte lijst, maar onder de dekmantel van een verplichte boekbespreking slaagde ik er toch in om hem te lezen.” Het werd "De Metsiers", “een boek waar alle personages geprangd zaten tussen lust en taboe, tederheid en schaamte”.

Dat boek was voor Claus een schok: het leerde hem op zijn eigen oordeel te vertrouwen, wakkerde zijn eigenzinnigheid aan én zijn aversie tegen het achterna lopen van het geroep van de massa. Eigenschappen die van pas komen binnen het gevangeniswezen, “een wereld die bol staat van vooringenomen oordelen”.

2. Lijmen/Het Been - Willem Elsschot

Toen hij tien jaar geleden besloot om de klassiekers van de Nederlandstalige literatuur opnieuw te lezen, stootte hij op dit boek. “Een monument waaruit blijkt dat de struggle for life van alle tijden is. Elschots beschrijving van de kleinmenselijkheid van het zakkenmannetje uit een andere tijd en de zachte wreedheid van het zaken doen, maakte me er attent op dat de mensheid, ondanks razendsnelle technische evoluties, op moreel vlak eigenlijk geen grote sprongen maakt. Het grote verschil met Hugo Claus? Elsschot is milder. Hij kijkt nog altijd met een vorm van liefde naar de onkunde van zijn personages. Het zijn geen helden, maar gewone mensen. Dit boek sterkte me in de mildheid waarmee ik gedetineerden als falende wezens probeer te benaderen.

Dit boek sterkte me in de mildheid waarmee ik gedetineerden als falende wezens probeer te benaderen. 

Ze zijn vooral, zoals iedereen, bezig met hun eigen kleine succesjes en hervallen vaak, zoals iedereen, in kwalijke gewoontes. Ik probeer genadig te zijn, maar de publieke opinie en het systeem zijn dat meestal niet. Ik krijg vaak te horen dat ik té genadig ben, maar in de literatuur, en al zeker bij Elsschot, krijg ik toch opnieuw een warme ruggensteun, net genoeg om het vol te houden, soms met een lichte grijns.

3. Handgeschreven gedichten & Kaddisj voor Roel - Chris Yperman

Hans Claus werkt niet alleen aan romans, maar schreef ook al acht dichtbundels. Van zijn uitgever krijgt hij soms een pastic zak vol bundels van “lotgenoten-dichters”. Twee bundels uit zo’n pastic zak zijn Claus altijd bijgebleven: "Handgeschreven gedichten" en "Kaddisj voor Roel", vol poëzie waar de dichteres stilstaat bij het zachte heengaan van haar geliefde man. “Die poëzie leerde me dat Lucebert gelijk had en alles van waarde inderdaad weerloos is en dat enkel als iets weerloos is, het echte waarde kan hebben. Ik kende dat vers wel, maar Yperman maakte het voor mij levend.

Het waren ongelooflijk tedere werkjes waarin geen enkel woord teveel stond. Die zuinigheid van de dichter, om wat van zo’n onzeglijke waarde is – de laatste dagen met haar geliefde - , niet verspilzuchtig te verkwanselen in een woorden- of tranenvloed, het ingehouden verdriet, de grote liefde die er uit ademde en die er uiteindelijk enkel kan uit bestaan om er voor elkaar te zijn, trof me diep en blijvend.” Claus beschouwt deze twee bundels nog altijd als een ijkpunt, “een toetssteen om mijn eigen gedichten dan wel te laten voor wat ze zijn of toch aan het oordeel van mijn uitgever te onderwerpen.”

4. Barstende muren - Kristel Beyens, Sonja Snacken en Christian Eliaerts

Hoe komt het dat gevangenissen overbevolkt zijn? Het is een vraag die Hans Claus al van in zijn studententijd bezighoudt en aangewakkerd werd door het boek "Barstende muren". Na jaren denken formuleerde Claus dan ook een duidelijk antwoord op deze problematiek. “De reden van die overbevolking is niet te vinden in het aantal gedetineerden of de duur van de opsluiting, maar in die opsluiting zelf, in de ruimte waarin dat gebeurt, die 19de eeuwse mastodonten die gebouwd zijn rond het idee van opsluiting, vergelding en afzondering: dragers van onmogelijk in te lossen verwachtingen.”

Dat inzicht was voor Claus dan ook de reden om actie te ondernemen. Hij richtte “De Huizen” op, een VZW die pleit voor een nieuwe vorm van detentie: gevangenissen worden vervangen door verschillende, kleinschalige detentiehuizen die in een nauwe verbinding staan met de buurt. Ideeën die langzaam hun weg aan het vinden zijn naar het maatschappelijk debat, de publieke opinie én de politiek: binnenkort komen er in ons land transitiehuizen: kleinschalige huizen die bedoeld zijn voor gedetineerden die op het einde van hun straf zitten. “Een stap in de goede richting, maar nog lang niet voldoende”.

5. Sapiens - Yuval Noah Harari

Een laatste boek dat Claus u wil tippen is "Sapiens", een boek dat hem nachten heeft wakker gehouden. “Een Griekse tragedie over de mens die projecten aangaat (zoals de agrarische revolutie) die de verspreiding van zijn DNA wel ten goede komen, maar zijn eigen lot verslechteren. Het boek doet grote vragen rijzen over vooruitgang, maar de opening die op het einde gemaakt wordt naar de onuitputtelijke toegang tot energie en naar de digitale mens, verlost van lichamelijk lijden en sterfelijkheid, geeft dan weer zin om verder te gaan.”

Voor Claus was dit boek lang hét gespreksonderwerp bij uitstek. Moeten we ons beperken tot deze aardbol? Moet de mens organisch en sterfelijk blijven? Wat staat ons te wachten? Wat Claus doet samenvatten wat één van de belangrijkste opdrachten van de literatuur is: “Avonden met vrienden op peil houden en pit aan gedachten verschaffen.”

Eén van de belangrijkste opdrachten van de literatuur: avonden met vrienden op peil houden en pit aan gedachten verschaffen. 

Lang zullen we lezen

Zin in meer boekentips? Ga dan naar de website langzullenwelezen.be. Neus rond in de boekenkast van bekende boekenwurmen, vrienden, familie, buren, collega’s en ontdek wat zij van hun boeken vinden. Maak ook zelf je eigen boekenkast en geef bij elk boek je ongezouten mening en score.