Twee aanslagen snel na elkaar in Indonesië: wat is daar aan de hand? 

De aanslagen in de Indonesische stad Surabaya op Java zijn blijkbaar uitgevoerd door teruggekeerde IS-strijders uit Syrië. Net zoals Al Qaeda tien jaar geleden probeert de terreurgroep IS na de nederlaag in Irak en Syrië lokale groepen van radicale moslims in Zuidoost-Azië in te lijven.

Indonesië is het grootste moslimland ter wereld met 260 miljoen inwoners waarvan 87 procent moslim is. Toch is het een seculiere republiek met rechten voor de minderheden, al stuit dat sommige moslims tegen de borst. Die spreidstand gaat terug tot de groepen die in de jaren 20 van de vorige eeuw opkwamen voor onafhankelijkheid van Nederlands Oost-Indië (nu Indonesië). Ideologisch waren die zeer verscheiden: islamitisch, communistisch, etnisch gericht of uiteindelijk seculier en nationalistisch, wat wil zeggen gericht op de onafhankelijkheid van geheel Indonesië als één land.

Nadat de Japanse bezetting (1942-1945) het Nederlandse koloniale gezag omvergeworpen had, riep de nationalistische leider Sukarno in 1945 de "Republik Indonesia" uit. Vier jaar later werd dat erkend door Nederland. 

Sukarno en zijn nationalisten (foto) hadden een eengemaakt en seculier Indonesië voor ogen dat alle (nogal verscheiden) volkeren en godsdiensten (islam, hindoeïsme, boeddhisme, christendom, animisme en wat nog meer) moest verenigen. Een ietwat kunstmatig vereenvoudigd "bahasa Indonesia" (Indonesische taal) moet eenheid tot stand brengen, maar godsdienst mocht geen breukmiddel zijn, ondanks de grote islamitische meerderheid.

AP2009

De "Republik" botst met de sharia

Dat was niet naar de zin van islamitische groepen die het nieuwe Indonesië wilden inrichten als een religieuze staat gebaseerd op de sharia, het islamitische recht. In 1948 richtten die de "Darul Islam" (huis van de islam) op, een radicale groep die een "Negara Islam Indonesia" (Islamitische Staat Indonesië) wilde vestigen in plaats van de seculiere republiek van Sukarno.

Het jonge land was meteen verwikkeld in een burgeroorlog om de eigen identiteit. Begon de opstand in het conservatieve westen van Java, dan kreeg Darul Islam vrij snel de steun van moslimgroepen in het zuiden van Sulawesi en in Aceh in het noorden van Sumatra. De Darul Islam omvatte in 1957 meer dan 15.000 strijders en probeerde toen ook om de nationalistische president Sukarno te vermoorden. 

Begin de jaren 60 werd de Darul Islam echter overal teruggeslagen en herwon het leger de controle over Sumatra, Java en Sulawesi. De staatsgreep van 1965 vestigde het militaire regime van generaal Suharto, dat dissenties met harde hand onderdrukte. Een overblijfsel van de Darul vormde het "Komando Jihad" dat in 1981 nog een vliegtuig van de luchtvaart­maatschappij Garuda Indonesia kaapte en naar Thailand afvoerde, waar het toestel door Indonesische commando's bestormd werd.

De schaduw van Al Qaeda, IS (en de Saudi's)

Een veel gevaarlijkere afsplitsing ontstond in 1969 uit een aantal sympathisanten van Darul Islam rond de radicale geestelijke Abu Bakar Baasyir. Die "Jemaah Islamiah" (Islamitische Gemeenschap) werd onder de dictatuur van Suharto onderdrukt, maar kreeg meer voet aan de grond in de woelige jaren na diens val in 1998.

Jemaah Islamiah wilde een islamistische staat of "Daulah Islamiyah" vestigen in geheel Zuidoost-Azië, die niet enkel Indonesië, maar ook Maleisië, Singapore, Brunei en de Filipijnen zou moeten omvatten. De Jemaah heeft daartoe banden aangeknoopt met moslimterreurgroepen in die landen en heeft zich onder het overkoepelende vaandel van Al Qaeda geschaard. De meest beruchte daarvan zijn het Moro Islamic Liberation Front (MILF) en de terreurgroep Abu Sayyaf in het zuiden van de Filipijnen waar al lang een opstand van de moslimminderheid woedt.

Jemaah Islamiah wilde een islamitische staat vestigen in geheel Zuidoost-Azië, die ook Maleisië, Singapore, Brunei en de Filipijnen moest omvatten.

In Indonesië wordt Jemaah beschouwd als een drijvende kracht achter een aantal etnisch-religieuze rellen tussen moslims en christenen in onder meer Sulawesi en de Molukken, waarbij kerken en moskeeën over en weer in brand worden gestoken, maar de groep werd vooral berucht door de bloedige bomaanslagen in Bali in 2002 en 2005, tegen westerse hotels zoals Mariott en de Australische ambassade in Jakarta.

Tien jaar geleden werden de meeste kopstukken van de Jemaah of gedood of opgepakt door de Indonesische politie. De leider Abu Bakar Baasyir zit een straf van 15 jaar uit wegens terrorisme. Een ander kopstuk, Hambali, werd in Thailand opgepakt en uitgeleverd aan de Verenigde Staten. 

De opkomst van IS heeft echter een nieuwe generatie van radicale moslims geïnspireerd. Dat bleek vorig jaar met de maandenlange strijd rond de stad Marawi in de Filipijnen. Een duizendtal Maleisiërs en Indonesiërs zouden naar IS in Syrië zijn getrokken en een aantal van hen keert nu terug. Onder hen zijn blijkbaar de daders van de aanslagen van de voorbije dagen in de Indonesische stad Surabaya. Die aanslagen zouden het werk zijn van de Jemaat Ansharut Daulah, een van de vele splintergroepen van de Jemaah Islamiah, die zich aan de kant van IS heeft geschaard.

Grootmacht op een strategisch kantelpunt

Indonesië telt meer dan 17.000 eilanden en 260 miljoen inwoners. Omdat de meeste inwoners moslim zijn, geldt het als het grootste moslimland ter wereld. De meeste moslims zijn ethisch conservatief, maar meestal gematigd en er heerst een brede tolerantie tegenover de minderheden. Dat zijn dan vooral christelijke Bataks op Sumatra, Toraja en Minahasa op Sulawesi en Molukkers, maar ook de hindoes op Bali en boeddhisten elders.

Het land is een regionale grootmacht met een erg invloedrijk leger. Indonesië is ook een belangrijk producent van olie en aardgas. Los daarvan controleert het de belangrijke zeestraten, namelijk die van China, Japan en Korea naar Australië en die van de Indische naar de Stille Oceaan. Was het lange tijd een militaire dictatuur, dan is Indonesië het voorbije decennium geëvolueerd naar een democratie. Dit gezegd zijnde, steunen de meeste Indonesische moslims de republiek. De grootse moslimgroeperingen in het land zoals de Nahdlatul Ulama tellen meer 60 miljoen leden en zij zijn de voorbije jaren erg gematigd gebleken. Toch is er een verontrustende trend naar striktere islamisering die er vooral gekomen is onder invloed van door Saudi-Arabië gesponsord onderwijs en "sociale" activiteiten.

HIndoes hier in Prambanan op Java zijn een kleine, maar zichtbare minderheid.