NASA-beeld van het gat in de ozonlaag, oktober 2015.

Uitstoot van ozonvernietigende CFK is weer aan het stijgen, wetenschappers weten nog niet waarom

Wetenschappers hebben in de atmosfeer een grote stijging opgemeten van CFC-11, een van die beruchte, schadelijke CFK's die in de vorige eeuw verantwoordelijk was voor het gat in de ozonlaag. CFK's, chloorfluorkoolstofverbindingen, werden in 1987 verboden. Volgens de onderzoekers zou de stijging te wijten aan illegale uitstoten van CFC-11 in Oost-Azië.

CFC-11, ook bekend als trichloorfluormethaan, R-11 of freon-11, maakt deel uit van de chloorfluorkoolstofverbindingen (CFC's in het Engels, CFK's in het Nederlands). CFK's werden in de jaren 30 van de vorige eeuw ontwikkeld. CFC-11 diende vooral als koudemiddel in bijvoorbeeld koelkasten en andere koelsystemen, andere CFK's waren vooral terug te vinden als drijfgas in spuitbussen en in oplosmiddelen.

Wetenschappers stelden na verloop van tijd vast dat het gebruik van CFK"s gekoppeld was aan het vernietigen van de ozonlaag, die de aarde beschermt tegen de schadelijke invloed van ultraviolette stralen. Als CFK's in de atmosfeer belanden en ontbinden, laten ze heel gemakkelijk chlooratomen vrij die in sneltempo ozonmoleculen afbreken.

De vaststelling dat door de vernietiging van grote hoeveelheden ozon een gat in de ozonlaag boven Antarctica ontstond, leidde in 1987 tot het Montreal Protocol, voluit het Montreal Protocol on Substances that Deplete the Ozone Layer. Dat verbood CFK's in ontwikkelde landen tegen midden jaren 90 en in de rest van de wereld tegen 2010. De productie viel stil, de verwachting was dat de nog bestaande hoeveelheden CFK's geleidelijk aan in de atmosfeer zouden komen en op natuurlijke wijze verdwijnen.

Het gat in de ozonlaag herstelt zich. Of toch niet?

Wetenschappers wereldwijd hielden sindsdien nauwlettend in het oog of alles verliep volgens plan. "Montreal" bleek zo succesvol dat onderzoekers begonnen te spreken over het herstel van het gat in de ozonlaag. Maar de twijfel over de vooruitgang van dat herstel wordt steeds groter. Vorig jaar wezen rapporten bijvoorbeeld op de productie van nieuwe chloorsubstanties die tot een ernstige vertraging kunnen leiden.

Een nieuw onderzoek van wetenschappers in de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Nederland wijst ook in die richting. Ze luiden vooral de alarmbel over de toename van CFC-11. Dat is de op een na meest voorkomende CFK, het blijft tot 50 jaar in de atmosfeer hangen.

Tussen 2002 en 2012 daalde de hoeveelheid CFC-11 in de atmosfeer zoals verwacht en consequent. Maar sinds 2012 is die daling met 50 procent vertraagd. "Het is de meest verrassende, meest onverwachte vaststelling die ik in mijn 27-jarige carrière al heb gezien", zegt hoofdonderzoeker Stephen Montzka van de US National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA).

Sinds 2013 is de hoeveelheid CFC-11 weer aan het stijgen. Jaarlijks gaat het om een toename van 13.000 ton, zegt de studie.

De uitstoot van vandaag is ongeveer even groot als bijna 20 jaar geleden

Stephen Montzka

De natuur haalt elk jaar zo'n 2 procent van CFC-11 uit de lucht, dus de concentraties zijn wel nog aan het dalen, zij het aan een veel lager tempo dan dat er geen nieuwe uitstoot zou zijn. Maar die is er dus wel degelijk. "De uitstoot van vandaag is ongeveer even groot als bijna 20 jaar geleden", zegt Montzka. "We steken hier de vlag in de lucht: kijk, dit is er aan de hand. Het leidt ons verder weg van het herstel van de ozonlaag."

Waar komt die toename vandaan?

Volgens de onderzoekers kan die grote toename niet te wijten zijn aan de uitstoot van de nog bestaande reserves, de ontmanteling van oudere gebouwen of machines of van de toevallige productie van CFC-11 als bijproduct van de chemische industrie.

Hun metingen wijzen in de richting van Oost-Azië, ergens rond China, de Korea's, Mongolië. Ofwel wordt daar ergens opnieuw illegaal CFC-11 geproduceerd, ofwel ontstaat het daar als bijproduct en wordt het niet correct gerapporteerd, opgevangen en vernietigd.

"Eender welke productie van een stof die de ozonlaag beschadigt, moet volgens het Montreal Protocol worden gerapporteerd. Op dit moment is de productie wereldwijd zowat nul. We hebben er geen weet van, zelfs niet voor bijproducten", zegt Montzka bij BBC. "Er zal allicht meer duidelijkheid komen als men daar de eigen metingen bekijkt en publiceert."

De onderzoekers hebben er voorlopig het raden naar waarom er opnieuw illegaal CFK"s geproduceerd zouden worden. De officiële productie is volgens de wetenschappers sinds 2006 stilgevallen en elke sector die ermee werkte, zou de overschakeling naar vervangers al lang gemaakt hebben.

Meer lezen?