l: Luigi di Maio (Vijfsterrenbeweging), r: Matteo Salvini (Lega) AFP or licensors

Is er veel nieuws onder de Italiaanse zon?

In Italië hebben de Lega en de Vijfsterrenbeweging een regeerakkoord. Dat wordt nu voorgelegd aan president Sergio Mattarella en wellicht heeft het land binnen enkele dagen een regering. Het wordt een speciale bewindsploeg, want ze bestaat uit partijen met een bijzondere reputatie. Wat hen bindt, is een afkeer van de Europese Unie.

labels
Hendrik Vos
Hendrik Vos is hoogleraar aan de Universiteit Gent, waar hij directeur is van het Centrum voor EU-studies.

De Lega is een radicaal-rechtse partij, die in het Europees Parlement in de groep zit van Geert Wilders, Vlaams Belang en het Franse Front National. Het is lastiger om een etiket te plakken op de Vijfsterrenbeweging. De leiders veranderden de voorbije periode al zo dikwijls van mening dat een vergelijking met de fidget spinner zich opdringt.

De vlooien van bij wie men slaapt

Anderhalf jaar geleden leek het erop dat Vijf Sterren in het Europees Parlement aansluiting zocht bij de liberale groep van Guy Verhofstadt. Verhofstadt was enthousiast, want hoe groter zijn fractie, hoe meer hij te zeggen heeft. Maar hij kreeg de wind van voren. Medestanders en tegenstanders leken het erover eens: met lieden van Vijf Sterren gaat men niet in zee. De plannen werden opgeborgen en de Vijfsterrenbeweging bleef in Europa samenwerken met opperbrexiteer Nigel Farage en zijn club eurohaters.

Achteraf bekeken was het misschien niet slim om hen zo op afstand te houden. De macht van Europese partijkoepels mag niet overschat worden, maar op de achtergrond hebben ze toch een soort opvoedende werking. Een partij raakt er in een netwerk waar plannen, inspiratie en ideeën worden getankt. Het had beslissend kunnen zijn voor de ontwikkeling van de Vijfsterrenbeweging, precies omdat ze jong is en het politiek personeel nog pril en onervaren.

Maar de geschiedenis laat zich niet herschrijven, en Vijf Sterren bleef een programma bouwen met scherpe anti-Europese kanten. Wie bij Farage slaapt, krijgt er ook de vlooien van.

Wie bij Farage slaapt, krijgt er ook de vlooien van.

Radicale standpunten bijvijlen

Het is niet voor het eerst dat populistische bewegingen of radicaal-rechtse partijen regeringsverantwoordelijkheid opnemen in Europa. In vorige gedaantes zat de Lega zelf al in diverse Italiaanse regeringen, na meestal even uitgesproken campagnes.

Geert Wilders gaf gedoogsteun aan een Nederlands kabinet en op dit moment maakt extreem-rechts deel uit van de coalitie in Oostenrijk. Maar nooit gebeuren er al te gekke dingen. De slagzinnen en kreten worden ingeslikt of ze worden herkauwd tot een meer klassiek rechtse koers. De radicale standpunten worden altijd bijgevijld. Het dragen van beleidsverantwoordelijkheid, verzacht de standpunten.

De hele Italiaanse regering bestaat nu wel uit partijen die de verkiezingen wonnen met een anti-Europees ticket, maar of ze daarmee echt op ramkoers komt met Brussel is toch nog zeer de vraag.

De hele Italiaanse regering bestaat nu wel uit partijen die de verkiezingen wonnen met een anti-Europees ticket, maar of ze daarmee echt op ramkoers komt met Brussel is toch nog zeer de vraag.

Als het over migratie gaat, wil de Lega een harde aanpak: vluchtelingen en asielzoekers moeten wegblijven. Dat standpunt is al lang niet meer zo excentriek: veel andere lidstaten zien het ook liefst zo, al zeggen ze dat niet altijd in even expliciete woorden. Het Europees beleid is al een tijdje vooral gericht op het dichttimmeren van de grenzen. Als de Italianen hun laars willen afsluiten, zullen ze trouwens de hulp van de Unie nodig hebben. Een groot conflict tussen Europa en Italië lijkt daar dus niet in de maak.

Het regeerakkoord zegt dat er betere relaties nodig zijn met Rusland, maar ook dat is niet zo bijzonder. Er is een club landen die er al jaren voor pleit om de sancties tegen Rusland te verzachten. Onder vorige regeringen zat Italië eveneens in dat kamp, maar ze moesten vaststellen dat er net zo goed lidstaten zijn die een scherper beleid willen ten aanzien van de Russen.

Het gevolg is een halfslachtige Europese politiek, waarbij er dan eens straffe taal wordt gesproken, en dan weer meer verzoenend wordt opgetreden. Dat zal nog wel een tijd zo blijven: de Italianen zullen er nooit in slagen om alle lidstaten plotseling tot meer welwillendheid te overhalen.

Zoals gewoonlijk

Het grote conflict dat met Europa dreigt, heeft te maken met de begroting. En daarmee gaat het ook over de stabiliteit van de eurozone.

De regering wil extra uitgaven doen, onder meer voor pensioenen en om een soort basisinkomen te organiseren dat het midden houdt tussen een leefloon en een werkloosheidsuitkering. De plannen van de regering zouden tientallen miljarden kosten. Tegelijk wil ze een vlaktaks invoeren, waardoor de belastinginkomsten gaan dalen. Men moet geen boekhouder zijn om te beseffen dat dit alles leidt tot een groter begrotingstekort en dus meer schulden.

De rest van de Unie is nog niet in paniek geschoten. 

Maar ook dat is weer niet zo uitzonderlijk voor Italië: het land zit momenteel al met een staatsschuld van ruim 130% van het bbp. De nieuwe regering zal dus in geen geval de eerste zijn die de begroting laat ontsporen.

De rest van de Unie is nog niet in paniek geschoten. Hier en daar is er een minister die zegt dat hij bezorgd is, maar van grote nervositeit is er toch geen sprake.

Andere lidstaten gaan ervan uit dat de veranderingen niet zo groot zullen zijn. Politiek is in Italië toch vooral een laagje entertainment boven een stugge administratie. Onder de Lega en de Vijfsterrenbeweging zal het land niet plots radicaal anders worden, is de verwachting.

De markten doen het vuile werk

De begrotingsproblemen blijven wel een aandachtspunt, zeker omdat de groei tegenvalt, de werkloosheid hoog is en de banken er nog altijd wankelen. Het is verloren moeite om de Italianen te disciplineren met uitbranders en donderpreken. Dat werkte ook in het verleden nooit.

Het vuile werk wordt overgelaten aan de financiële markten. Als de rente stijgt, wordt het duurder voor de Italiaanse regering om te lenen. De tienjaarsrente ging de voorbije dagen al licht omhoog, naar 2,2%. Enkele jaren geleden schommelde ze even rond de 7%, dus er wordt nog niet gebibberd. Er is nog altijd veel goedkoop geld beschikbaar waarmee de Europese Centrale Bank de economie probeert te stimuleren.

Dat de Noord- en West-Europese landen niet superkritisch zijn, komt ook omdat ze op korte termijn enkele voordelen zien, zoals meer export naar het zuiden. Simpel samengevat: als de Italianen geld uitgeven, is het vaak om gerief te kopen in de rest van de Unie.

Dat de Noord- en West-Europese landen niet superkritisch zijn, komt ook omdat ze enkele voordelen zien, zoals meer export naar het zuiden.

Voor negentig procent uit plasticine

Maar de schulden kunnen niet eindeloos oplopen, en op de financiële markten kan een storm snel losbarsten. Als de rente fors stijgt, wordt het voor de Italiaanse regering moeilijk om het hoofd boven water te houden omdat ze haar plannen dan niet kan uitvoeren. De Grieken weten er alles van.

Het zou best kunnen dat we straks het taaltje van tijdens de eurocrisis mogen afstoffen. Kranten hebben het misschien snel weer over eurobonds, bailouts en big bazooka’s. Coalities die barsten voor het einde van de voorziene termijn, ook dat is in Italië meer regel dan uitzondering.

Wie dat alvast niet erg zal vinden, is Silvio Berlusconi (foto onder). Een rechtbank besliste recent dat hij weer politieke functies mag uitoefenen. Het is goed mogelijk dat Italië gauw het eerste land wordt met een premier die intussen voor negentig procent uit plasticine bestaat.

VRT NWS wil op vrtnws.be een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat over actuele thema’s. Omdat we het belangrijk vinden om verschillende stemmen en meningen te horen publiceren we regelmatig opinieteksten. Elke auteur schrijft in eigen naam of in die van zijn vereniging. Zij zijn verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.