AFP or licensors

Italië: een regering die alles zal veranderen?

Italië krijgt zo goed als zeker een regering van de Vijfsterrenbeweging en de Lega. De combinatie is logisch als je het verkiezingsresultaat bekijkt, ze waren beiden de grote winnaars van de verkiezingen op 4 maart. Maar de combinatie is ook bevreemdend. De Vijfsterrenbeweging is moeilijk te duiden, of in een links of rechts kamp onder te brengen. Maar veel van hun kiezers zijn toch veeleer links dan rechts. De Lega daarentegen is duidelijk radicaal rechts, met een focus op migratie en veiligheid die nauw aansluit bij andere extreem-rechtse partijen als het Front National in Frankrijk en Vlaams Belang bij ons. Hoe kan het dat die twee partijen elkaar hebben gevonden? 

labels
Mieke Strynckx
Mieke Strynckx is VRT-journalist en Italiëkenner.

Het regeerakkoord dat de twee hebben gesloten, een "contract" noemen ze het, heet voluit: "Contratto per il Governo del Cambiamento", contract voor de regering van de verandering. Met die belofte zijn zowel de Lega als de Vijfsterrenbeweging naar de kiezer getrokken. Dat dat aansloeg, hoeft niet te verwonderen. De belofte om alles te veranderen, klinkt natuurlijk erg populistisch. En dat is het ook voor een deel. Anderzijds is verandering absoluut waar de Italianen naar snakken, en op veel vlakken hebben ze daar alle reden toe.

Diepgaand defaitisme

Ik was voor de verkiezingen in Italië om reportages te maken over de kiesstrijd. Ik ga al vele jaren met grote regelmaat naar Italië, en nog nooit heb ik Italianen niét horen klagen over "de toestand" in het land. Maar deze keer ging het defaitisme dieper. Het land is er erg aan toe, dat valt niet te ontkennen. Italië lijkt gescleroseerd, het land staat stil. Mensen met een laag inkomen verarmen zienderogen, en het toekomstperspectief voor jongeren is rampzalig.

De jeugdwerkloosheid is torenhoog, steeds minder jongeren gaan studeren, ze moeten tot soms ver na hun 30e bij hun ouders blijven wonen omdat ze financieel niet anders kunnen, het is bijna onmogelijk om een job te vinden in een maatschappij waar "de juiste mensen kennen" nog altijd veel belangrijker is dan je eigen kwaliteiten. Op mijn laatste reis kwam ik een bejaarde man tegen die moest rondkomen van een absoluut ontoereikend pensioen. Zijn drie kinderen waren alle drie werkloos.

Vooral in het zuiden is die situatie schrijnend. In Napels sprak ik met een professor Nederlands, een Italiaan. Hij had voor zijn lessen Nederlands aan de Universiteit van Napels maar liefst 140 studenten. 140 Italianen die Nederlands wilden leren, en ook de lessen Zweeds en Duits hadden veel succes. Omdat al die studenten hoopten naar Nederland, België, Zweden of Duitsland te kunnen emigreren, landen waar veel werk is in vergelijking met het verpauperde zuiden van Italië.

Een paar jaar geleden zag ik op de Italiaanse televisie een reportage over de jeugdwerkloosheid. Een jonge chirurge kwam daarin aan bod. Ze werkte op de vuilniskar van de gemeentelijke reinigingsdienst, omdat ze geen werk vond in een ziekenhuis. Die gefrustreerde jongeren stemden – àls ze al gingen stemmen – massaal voor de Vijfsterrenbeweging. 

Migratie als thema

In het noorden is de situatie beter, er is meer werk, de maatschappij functioneert beter. Maar ook daar snakken mensen naar verandering. In het noorden vindt de Lega (tot voor kort de Lega Nord, dat "Nord" lieten ze vallen in de hoop ook veel stemmen in het zuiden te kunnen halen) al jaren vruchtbare grond. Met een discours over het corrupte en van de maffia doordrenkte zuiden, dat parasiteert op de welvaart in het noorden, een discours dat daar goed aanslaat.

Maar de laatste jaren, en zeker deze laatste verkiezing, ook vooral met een discours over migratie en veiligheid. De Italianen kregen als frontlijnstaat in Europa massaal veel vluchtelingen en migranten te verwerken. En ze voelden zich in de steek gelaten door Europa. Niet toevallig wil deze regering van Lega en Vijfsterrenbeweging af van de Dublin-regels in Europa, die stellen dat een asielzoeker asiel moet aanvragen in het land van aankomst. In heel veel gevallen is dat Italië dus, dat veel geïnvesteerd heeft in het migratieprobleem, ook al kreeg het daarvoor ook veel financiële steun van Europa.

Ook in het noorden snakken mensen naar verandering

De Italiaanse bevolking heeft door de eigen lange migratiegeschiedenis (elke Italiaan heeft in zijn familie wel iemand die geëmigreerd is) lang veel begrip getoond voor de mensen die aanspoelden op haar kusten. Maar een groot deel van die mensen zijn Afrikanen uit West-Afrika, die vaak economische migranten zijn. Italië slaagt er maar niet in werk te maken van snellere terugkeerprocedures, één van de beloftes van de toekomstige regering.

Bovendien is er na de eerste opvangperiode – die naar omstandigheden redelijk goed verloopt – niet echt een plan voor de aangespoelde migranten en vluchtelingen. In een land met zoveel armoede hebben migranten het uiteraard nog veel lastiger om een inkomen bij elkaar te schrapen. Ze hokken dus samen in verpauperde wijken, waar ze de armste Italiaanse bevolking verdringen. Sommigen zoeken een inkomen in de drugshandel. 

Er is niet echt een plan voor de aangespoelde migranten en vluchtelingen

De wijk Pré in het centrum van Genua is zo’n wijk. Je vindt er nog weinig autochtone Italianen, en ’s nachts is het er onveilig doordat er gedeald wordt. Een oude man zei me daar dat Italië finaal naar de bliksem is. Een vrouw die er wonder boven wonder in slaagde om een biowinkel open te houden in Pré, zei me dat vooral de armoede er een probleem was. Die trok criminaliteit aan.

Vroeger waren het de zuiderlingen die voor problemen zorgden, zei ze. Tussen de migranten kwam ik overigens ook veel jongens tegen – ontegensprekelijk meer jonge mannen dan vrouwen – die gewoon hoopten een normaal bestaan te kunnen opbouwen. Genua is trouwens een voorbeeld van een van oudsher links bolwerk dat in rechtse handen is overgegaan, zoals bijna het hele centrum van Italië bij de laatste verkiezingen, waar de sociaal-democraten zowat weggevaagd werden door de Lega.

De culminatie van dat migratie- en veiligheidsverhaal kwam midden in de kiesstrijd. In de stad Macerata nam een aanhanger van de Lega verschillende Afrikaanse migranten onder vuur. Hij zou zich willen wreken hebben voor de moord op een Italiaanse jonge vrouw. Ze was in stukken gesneden en in twee koffers langs de kant van de weg achtergelaten. Verdachte van de moord was een Nigeriaanse drugsdealer. De Lega nam geen afstand van de schutter, maar had integendeel begrip voor zijn woede. En daar is ze overduidelijk niet voor afgestraft.

Corruptie

De Lega en de Vijfsterrenbeweging hebben niet dezelfde standpunten over migratie, dat was naar verluidt dan ook een van de moeilijkste knopen om te ontwarren in de aanloop naar hun regeerakkoord. Maar ze vinden elkaar wel op veel andere vlakken. De strijd tegen corruptie bijvoorbeeld, zeker in de Italiaanse politiek.

Het Italiaanse parlement is een van de grootste van Europa, met politici die meer verdienen dan in veel andere landen. Bovendien veranderen Italiaanse politici van partij zoals ze van hemd veranderen. Bij moeilijke beslissingen gonst het altijd van de geruchten dat stemmen van een andere politieke partij of parlementaire groep gekocht zijn. Berlusconi had niet alleen al zijn advocaten maar ook zijn dokters en niet te vergeten vele mooie jonge vrouwen een zitje in het parlement bezorgd. 

Het Italiaanse parlement is een van de grootste van Europa, met politici die meer verdienen dan in veel andere landen

Dat systeem met zijn bijna ingebakken corruptie veranderen, is ook een grote belofte van de toekomstige regering. Voor veel Italianen is het bovendien al lang een doorn in het oog dat politici moeilijke besparingen blijven doorvoeren maar zelf buiten schot blijven, én al jong en rijkelijk vergoed met pensioen kunnen gaan.

Dat die besparingen en hervormingen op vraag van Europa uitgevoerd zijn door premiers die niet rechtstreeks verkozen zijn, maakt de woede nog groter. Vooral de technische regering-Monti (2011-2015) is kop van jut in Italië, maar ook de daaropvolgende premiers Letta, Renzi en Gentiloni (allemaal sociaal-democraten) waren niet verkozen als kandidaat-premier tijdens verkiezingen.

Het zijn enkele verklaringen waarom zes op de tien Italianen goedkeurend knikken bij een regering tussen Lega en Vijfsterrenbeweging. In de peilingen doet de Lega het nog beter dan zijn verkiezingsresultaat. En ook de Vijfsterrenbeweging houdt goed stand, ook al zijn nogal wat linkse intellectuele kiezers woest en geschokt omdat hun partij met de Lega samengaat, die zij als racistisch beschouwen.

Maar ik sprak een paar dagen geleden met een jonge aanhanger van de Vijfsterrenbeweging, en die denkt vooral dat er nu echt verandering komt. Die migranten zijn voor hem minder belangrijk, en de Vijfsterrenbeweging heeft de scherpste kanten van het migratieverhaal van de Lega ook wat afgevijld. Maar die uppercut aan de traditionele Italiaanse partijen die deze toekomstige regering belichaamt, die maakte de jonge kiezer zeer opgewonden. Ik denk dat dat voor heel veel Italianen geldt, in zuid én noord. 

De uppercut aan de traditionele Italiaanse partijen maakt de jonge kiezer zeer opgewonden

De vraag is alleen of de regering die grote verwachtingen zal kunnen inlossen. De vraag stellen, is ze wellicht beantwoorden. Op de verkiezingsdag sprak ik in een arme Romeinse wijk een gedesillusioneerde kiezer die al bij verschillende verkiezingen niet was gaan stemmen. De Vijfsterrenbeweging gaf hem nieuwe hoop, zei hij. Maar toen ik vroeg of hij geloofde dat die beweging die verhoopte verandering zou kunnen brengen, zei hij: “Ik ben bijna zeker van niet.” 

Duikt Silvio Berlusconi weer op?

In de coulissen wacht alvast oud-premier Berlusconi zijn kans af. Hij zette na veel druk een stap opzij om een regering tussen Lega en Vijfsterrenbeweging mogelijk te maken. Maar daar heeft hij duidelijk al veel spijt van. Bovendien is zijn straf voor corruptie – hij mocht zes jaar lang geen politiek mandaat bekleden – ingekort, waardoor hij weer verkiesbaar is.

Als deze regering mislukt, dan is er nog altijd een zekere Silvio Berlusconi die wel wat ervaring heeft als premier van Italië, liet hij een paar dagen geleden weten. Het zou alvast illustratief zijn voor de geschiedenis van Italië, waar elke verandering uiteindelijk weer lijkt uit te lopen op meer van hetzelfde.