De nieuwsombudsman antwoordt op vragen over de aanslag in Luik

De ombudsman kreeg verschillende vragen van het publiek over de manier waarop VRT NWS over de schietpartij verslag uitbracht. Welke keuzes heeft VRT NWS gemaakt en waarom?

Mag je details geven over de slachtoffers ?

Dat is altijd moeilijk afwegen.  Aan de ene kant heb je de privacy, aan de andere kant geeft dat soort informatie ook nuance. Politie-agentes zijn niet alleen agent, maar ook moeder en grootmoeder.  Met name wanneer sommigen het perverse idee verspreiden dat je in naam van een ideaal in het wilde weg mag moorden, is het van belang om duidelijk te maken dat slachtoffers meer zijn dan hun functie, meer zijn dan een voorbijganger. Ze zijn mensen van vlees en bloed.

Toch is de afweging moeilijk omdat nabestaanden daar erg verschillende houdingen in kunnen aannemen. Velen veranderen ook hun houding na verloop van tijd. De één wil liever helemaal niets zien verschijnen, de ander wil juist graag getuigen over zijn overleden familielid. De vader van de vermoorde jongeman heeft er zelf voor gekozen om bekend te maken dat zijn zoon op het punt stond om af te studeren en aan de slag te gaan als onderwijzer.  

"Cyril was een fantastische zoon. Hij was alleen maar bezig met zijn studies", zegt de vader. "Vraag dat maar aan al zijn vrienden, hij was de perfecte zoon."

Het is lang niet altijd zo dat nabestaanden discretie verkiezen. Ook nabestaanden zijn er vaak wel aan gehecht dat media tonen dat een persoon is overleden, geen nummer, geen anoniem slachtoffer.  Probleem is dat het voor de pers ook niet altijd mogelijk is om met de nabestaanden rechtstreeks contact te hebben. Het is ook een kwestie van deontologie om terughoudend te zijn in het contacteren van nabestaanden, zeker vlak na de feiten.

Concreet heeft VRT NWS gewacht met het geven van details over de slachtoffers tot de politie van Luik zelf een foto en namen van de slachtoffers heeft vrijgegeven.

Overigens kunnen nabestaanden de VRT Nieuwsombudsman of de ombudsman van de Raad voor de Journalistiek contacteren om met redacties over dit soort kwesties te bemiddelen.

Is het verantwoordelijk om de naam van de dader te publiceren?

De naam en het gezicht van een dader zijn altijd een moeilijke kwestie. De code van de Raad voor de Journalistiek zegt dat er een “gewichtig maatschappelijk belang” moet zijn om een verdachte of een dader te identificeren.

Ik stel vast dat zowat alle Belgische media de afweging maken dat er voor terroristische aanslagen inderdaad een gewichtig maatschappelijk belang speelt.  Dat belang ligt hem erin dat we als samenleving nog altijd geen greep en zelfs geen verklaring hebben voor wat we dan maar "radicalisering" zijn gaan noemen. We gebruiken het woord, maar we begrijpen niet hoe het werkt en hoe we het kunnen voorkomen, zoals deze tragische gebeurtenis nog maar eens aantoont. 

In die context blijven portretten van de dader wel degelijk relevant voor het maatschappelijk debat. Zulke portretten geven natuurlijk ook geen uitsluitsel, maar ze zijn een eerste stap in een maatschappelijk en wetenschappelijk debat over radicalisering. Het is logisch dat de samenleving zich vragen stelt over wie de mensen zijn die tot zulke acties komen of gebracht kunnen worden. Het is niet evident om daarover te berichten zonder een dader een naam en een gezicht te geven.

Toch wordt ook vaak opgeworpen dat een foto en een naam ook een soort erkenning inhouden van de dader, die hem niet gegund mag worden. Persaandacht zou in die redenering dan een soort bijdrage zijn tot het gewenste heldenstatuut of het martelaarschap.

Ik vraag me toch af of de aandacht in de pers daarin het belangrijkste is. Een terrorist zoekt erkenning bij een instantie die hoger is dan hijzelf, maar misschien ook veel hoger dan "de pers". Een terrorist zoekt eventueel erkenning en goedkeuring van medestanders die hem tot zijn daden hebben aangezet. Het is altijd een afweging, maar mijn persoonlijke indruk is niet dat een foto in de krant wezenlijk de erkenning oplevert die een religieus geïnspireerde terrorist zoekt.

Zijn de beelden van de dader die neergeschoten wordt, niet te schokkend ?

In de regel volgt VRT NWS het principe dat niemand op het televisiescherm sterft. Normaal wordt het beeld “bevroren”, vlak voor het cruciale schot.

Het redactiestatuut zegt daarover dat schokkende en bloederige taferelen niet weggelaten worden, maar beperkt. Dat wil zeggen dat ze zo worden getoond dat ze functioneel zijn voor de informatie.

In het algemeen is het dus niet de bedoeling om de indruk te wekken dat er "schone" oorlogen zouden bestaan.  Ook beeldmateriaal van aanslagen of schietpartijen wordt in principe getoond. "Het Journaal" toont de wereld zoals hij is, ook met zijn schokkende kanten.

Maar een Journaal is ook een programma waarbij de kijker niet zelf kiest wat hij te zien krijgt en waar er meer risico is op bijvoorbeeld meekijkende kinderen. Op de site kan je ervoor zorgen dat je expliciet moet klikken om bepaalde beelden te zien.  In Het Journaal wordt in principe gewaarschuwd voor schokkende beelden en wordt vermeden dat iemand in beeld sterft.  Dat dat deze keer niet gebeurd is, is niet consequent met dat beleid en daarom een fout.