Video player inladen ...

Lucien, van geïnterneerde in de gevangenis naar de psychiatrie: 17 jaar ouder, mentaal 20 jaar jonger

Deze week werd het nieuws beheerst door de onrustwekkende berichten over de psychiatrische instelling Levanta waar vrouwelijke geïnterneerden verblijven. In de psychiatrie van Bierbeek is er al ruim twee jaar een long-stay afdeling voor mannelijke geïnterneerden. En daar wordt er fundamenteel anders gewerkt. "Terzake" draaide een dag mee en sprak met verschillende geïnterneerden. Dirk Leestmans kent een aantal onder hen van in de gevangenis. Het was een weerzien in verwondering. 

Lucien is één van de dertig geïnterneerden die in de long-stay afdeling van Bierbeek verblijven. Ik ontmoette de man een eerste keer in 2001 in de gevangenis van Merksplas. Hij liep over en weer op de koer voor Paviljoen F, keurig de rij tegels volgend, peuken en papiertjes oprapend, heen en weer, sigaret in de mond, een emmer in de hand.  

Video player inladen ...

Een kleine tien jaar later zie ik de man opnieuw. Hij zit nog steeds in Merksplas. Hij is wat dikker geworden maar vooral veel gefrustreerder. "Ik zie het eigenlijk niet meer zitten", zegt hij mij, de blik op oneindig. Hij loopt nog steeds met zijn emmer over en weer op de koer. Het beeld is quasi copy paste en Lucien illustreert zo ook de voortgang van het interneringsdebat. Voortgang die er niet is. De geïnterneerden blijven in groten getale zitten waar ze niet thuishoren, in de gevangenis.

Een van hen is Frank Van den Bleeken. De man is al zo’n drie decennia geïnterneerd. Ook hij ziet het niet meer zitten. "Omdat ik het leven hier niet aan kan", zo zegt hij me.  En hij verbindt daar een belangrijke beslissing aan. "En dan kan je twee dingen doen, dat is zelfmoord of euthanasie. Euthanasie is de meest humane manier."

Vrijheid in onvrijheid

De individuele vraag van een geïnterneerde om euthanasie te krijgen op basis van het criterium ondraaglijk psychisch lijden, kreeg al snel de proporties van een politieke kwestie die vooral boven het hoofd van de betrokkene werd uitgevochten. Hoe dan ook resulteerde het wel in een structurele oplossing.

Als alternatief voor euthanasie vroegen de behandelende artsen Frank Van den Bleeken eigenlijk naar een forensische instelling in Nederland te mogen sturen, dat ging niet, maar finaal stampte men een gelijkaardige instelling hier uit de grond: Bierbeek. Het was de zoveelste etappe in een poging om op termijn alle geïnterneerden uit de gevangenissen te halen. En de mensen van Bierbeek gingen vooraleer van start te gaan ook zelf eens kijken naar de wijze waarop de Pompestichting in Nederland dit aanpakt. Die aanpak kan sloganesk samengevat worden als vrijheid in onvrijheid. Mensen die jarenlang zelfs hun eigen deur niet konden open of toe doen, krijgen nu wel verantwoordelijkheid.    

Geen controle, geen fouille, geen scan

"Kom binnen", krijg ik te horen als ik aanbel helemaal achteraan in het Universitair Psychiatrisch Centrum Sint Kamillus in Bierbeek. Het verschil met een gevangenis kan moeilijk duidelijker zijn. Hier geen identiteitscontrole, geen fouille, geen scan. "En op de twee jaar dat we open zijn, hebben we geen noemenswaardige problemen gehad", zegt Johan Vanderwaeren, directeur van de afdeling. "Geen wapens, geen drugs, geen alcohol."

Er zijn wel twee ontsnappingen geweest hoewel het zuiver technisch gesproken eigenlijk geen ontsnappingen waren. De mannen namen de benen bij een uitgaanspermissie. Eentje, beseffend welke stommiteit hij begaan had, kwam zich overigens spontaan terug aanmelden, een andere werd vrij snel opgepakt.

17 jaar ouder, maar mentaal 20 jaar jonger

"Dat is lang geleden", zegt Lucien, de man die ik 17 jaar geleden een eerste keer ontmoette. Paradoxaal genoeg ziet hij er twintig jaar jonger uit. "Hier ben ik gelukkig", zegt hij. En het is er ook aan te zien. De man loopt niet verdwaasd rond, blik op oneindig. Integendeel, hij straalt, met fonkelende oogjes die gefocust zijn. Hij steekt met een engelengeduld miniatuurvliegtuigen in elkaar, plukt minutieus het onkruid van tussen de aardbeiplantjes weg, ademt diep in en uit bij de yoga, mept agressief op een boksbal, tracht de eerste tonen van "smoke on the water" op zijn elektrische gitaar te tokkelen. 

Video player inladen ...

Hier ben ik gelukkig

Dertig geïnterneerden verblijven hier. Ze hebben allemaal een jarenlang verblijf in de gevangenis achter de rug en worden beschouwd als uitbehandeld. Dat laatste is een eufemisme want als er nu iets is wat ze al die tijd in de gevangenis niet gekregen hebben, is het behandeling. 

En strikt genomen krijgen ze die hier ook niet. "We gaan met hen om, niet als patiënten, wel als bewoners", zegt Johan Vanderwaeren. Het doel van die omgang is niet vrijlating of reïntegratie in de samenleving (al wordt dat op zich ook niet uitgesloten). Maar precies die normaliteit maakt dat het werkt. Er is contact van mens tot mens en dat maakt dat de geïnterneerden die verworden waren tot nummers die de jaren aftelden zich terug gerespecteerd voelen, verantwoordelijkheid krijgen én nemen. 

Niets moet, veel kan

Ze leven samen in twee leefgroepen. Niets moet, veel kan: bezoek ontvangen, toegang tot het internet, een eigen telefoon. Op het terrein zijn er mogelijkheden om in de moestuin te werken, het fietsatelier, te sporten, te knutselen of niets te doen.    

De meeste bewoners zijn zich bewust van de lading die de term "long stay" dekt. "Dit is het eindstation", zo zegt een man die dertig jaar vastzat in het "station" van Merksplas. "Ik ben blij dat Bierbeek er is", zo vult een andere bewoner aan, "al hebben we er wel heel lang moeten op wachten".

Lucien sluit zich daarbij aan. Hij zegt het me in een gesprek op zijn kamer zoals elke bewoner er een heeft. Daar kan hij binnen- en buitenwandelen wanneer hij wil. Wil hij 's avonds laat buiten nog een sigaret gaan roken, geen probleem. Heeft hij geen zin om mee te doen met een of andere activiteit, kan hij zich hier terugtrekken. Een hongertje later op de avond? In de keuken zet hij de friteuse op en bakt enkele curryworsten. Kan allemaal. 

"Hier kan ik rustig met mijn leven verder gaan", zegt Lucien. Maar hij beseft dus ook dat hij hier de rest van zijn dagen zal moeten doorbrengen met in het beste geval af en toe een uitgaansvergunning. "Tot ik aan mijn einde kom natuurlijk." Hij spreekt het uit met een nuchterheid waar niets tegen in te brengen is.

Angst voor de vrijheid

Het is een nuchterheid die bij anderen is omgeslagen in gelatenheid. Stan, een andere geïnterneerde zegt: "Dat ik geïnterneerd ben en hier zit, doet me niets. Integendeel. Ik ben er blij om. Ik zou niet willen terugkeren. Ik zou het ook niet kunnen".

- "Mag ik dat angst voor de vrijheid noemen?"

"Ja dat mag. Het is ook zo."

In Bierbeek is het natuurlijk niet allemaal rozengeur en maneschijn. De mensen die daar zitten, zitten daar ook niet voor niets. Ze hebben strafbare feiten gepleegd, soms erg zware feiten. Gegeven de achtergrond van al die mensen is het verwonderlijk te noemen dat er vooral kalmte heerst. En als het toch uit de hand dreigt te lopen, corrigeren ze mekaar. Want ook al hebben deze geïnterneerden geen straf gekregen, ze zijn wel veroordeeld tot elkaar. 

Het is een cliché, ik weet het, maar als de graad van beschaving van een samenleving kan afgelezen worden aan de wijze waarop ze omgaat met haar criminelen, staat in Bierbeek de civilisatiemeter erg hoog. In een land dat bij de recordhouders hoort inzake veroordelingen door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens moet dit ook gezegd worden.  

Dirk Leestmans draaide in de gevangenis van Merksplas een eerste keer in 2001. Dat programma kan u hieronder bekijken.

(Lees verder onder de videofragmenten.) 

Video player inladen ...

VIDEO: bekijk hieronder de volledige reportage van "Terzake"

Video player inladen ...

Een goed voorbeeld dus. En dat terwijl deze week de psychiatrische afdeling Levanta in Zelzate onder vuur kwam te liggen, toen bleek dat patiënten werden afgeluisterd of soms wekenlang werden vastgebonden. Opvallend: Levanta valt - net als Bierbeek - onder de verantwoordelijkheid van de Broeders van Liefde. 

"Het gaat hier om een andere doelgroep. In Bierbeel gaat het om mensen die niet meer worden behandeld. De focus ligt daar op een zinvolle invulling van tijd", zegt Raf De Rycke van de Broeders van Liefde in "Terzake". "In Zelzate gaat het om een "high risk"-doelgroep, waar het accent op de behandeling ligt."

Video player inladen ...