Video player inladen ...

Jan Becaus: "Ik heb nooit voetstoots aangenomen dat de VRT een rode burcht was"

Op Canvas loopt deze maand "Dank dat u bij ons was", een programma dat de tv-journalistiek van de afgelopen 40 jaar onder de loep neemt. Verschillende coryfeeën getuigen daarin over hun carrière en hoe die is geëvolueerd, maar ook over de impact van hun job op hun privéleven. Zo ook Jan Becaus. Een portret.

5 jaar is hij intussen met pensioen: Jan Becaus, de man die bijna 3 decennia het nieuws tot in miljoenen Vlaamse huiskamers bracht als anker van "Het Journaal". Sinds hij in juni 2014 vriend en vijand verbaasde door voor de N-VA tot de Senaat toe te treden, is het veeleer stil rond hem geworden. Voor "Dank dat u bij ons was" blikt hij nog een keer op zijn vroegere leven terug.

Dat vroegere leven was eigenlijk een late roeping voor Becaus. "Toen ik op de nieuwsdienst begon, was ik 36. Ik had een carrière in het onderwijs achter de rug en was een van de ouderen van onze lichting. De openbare omroep kende ik alleen als consument van de programma's. Ik wist bij god niet wat journalistiek inhield. Ik was een totaal onbeschreven blad."

"In 1982 deed de BRT na "Het Journaal" een oproep voor het journalistenexamen. Ik zei tegen mijn vrouw: "Daar ga ik eens aan meedoen". Ik hoor haar nog altijd antwoorden: "Lap, weer 400 frank in 't water". Want dat was het inschrijvingsgeld. Maar goed, ik ben eraan begonnen en tot mijn stomme verbazing was ik geslaagd."

(Video onder: screentest van Becaus in 1983)

Video player inladen ...

"Ik heb me de keuze nooit beklaagd want het was een totaal nieuw begin. Als je 36 bent en je moet alles van vooraf aan leren in een complex vak als de journalistiek, dan moet je uit je pijp komen. Ik herinner me dat ik in mijn stageperiode vaak heb gewanhoopt. Ik dacht: "Gaat dit ooit lukken? Ga ik dit ooit wel kunnen?"."

Toen Becaus op de nieuwsdienst begon, was die nog van kop tot teen gepolitiseerd. "Ik had geen politieke kleur", houdt hij vol. "Tijdens mijn carrière heb ik nooit een politieke kleur gehad. Ik heb me daar altijd heel ver van afgehouden omdat ik vond dat het niet verenigbaar was."

Tijdens mijn carrière heb ik nooit een politieke kleur gehad

Zowel vroeger als nu beschouwden en beschouwen velen de VRT als "een rode burcht". Onterecht, vindt Becaus. "Ik heb nooit voetstoots aangenomen dat het een rode burcht was. Over de toenmalige BRT bestonden veel vooroordelen en ik denk dat die nog altijd bestaan over de huidige VRT. Wie is per slot van rekening in nieuws geïnteresseerd? Politici, journalisten en mensen die op kabinetten werken."

"Ik denk niet dat de gewone consument van "Het Journaal" of van nieuwsprogramma's een gekleurde bril opzet als zij of hij kijkt. Die gaat gewoon zitten en laat het over zich heen komen. Ik erger me af en toe wel eens aan een bepaalde teneur of aan bepaalde zaken die ik zie, maar het is er ver over om dat te veralgemenen naar de laatste medewerker van de openbare omroep. Dus dat doe ik niet."

Video player inladen ...

Toen Becaus in 1984 op de nieuwsdienst aan de slag ging, moest hij zijn grote voorbeeld Martine Tanghe nog even missen. "Ik heb haar pas in juni 1985 voor het eerst in levende lijve gezien want ze was gaan varen. Met een zeiljacht stak ze de Atlantische Oceaan over en ze was een jaar uit circulatie."

Bavo Claes was wel op post en ook hij was een voorbeeld voor Becaus. "Ik herinner me dat ik geweldig naar hem opkeek. Dat was het gezicht van "Het Journaal". Toen al was hij een gevierd anker. De stem van Bavo Claes horen terwijl hij naast je staat, dat deed me wel iets moet ik zeggen."

Video player inladen ...

Volgens Becaus heeft de openbare omroep tot de komst van VTM in 1989 veel te weinig rekening gehouden met de noden en wensen van de Vlaming. "Ik heb honderden keren "Het Journaal Laat" gepresenteerd waarbij ik had moeten zitten wachten tot een programma als "Kunstzaken" of "Coda" gedaan was. Ik wist zeker dat van de 5 mensen die nog klaarzaten om op dat uur nieuws te willen zien, er nog 1 overschoot. En dat was waarschijnlijk nog de echtgenote van het anker."

Over de rol van zo'n anker is Becaus altijd duidelijk geweest: ooit maakte hij de vergelijking met een aardappel ("smaakloos, geurloos, kleurloos"), maar na klachten van de aardappelsector trekt hij nu een parallel met drinkwater. "Je moet er elke dag willen van drinken zonder het beu te worden. Een anker is doorgeefkast, iemand die serveert wat haar of zijn collega's hebben bereid. Een anker moet een neutraal figuur zijn en mag niet opvallen."

Een journalist mag alleen op televisie komen als zij of hij is verongelukt

Ook over de rol van een journalist heeft hij een duidelijke mening. "Een journalist mag alleen maar nieuws zijn als hij verongelukt", zei hij in 2013 in Het Laatste Nieuws. "Daar blijf ik bij. Een journalist mag alleen op televisie komen als zij of hij is verongelukt of als zij of hij het tijdelijke met het eeuwige heeft gewisseld."

"Vandaag is de trend dat je als journalist een rol moet spelen in het stuk dat je schrijft. Ik betreur dat een beetje. Rond journalisten is een soort personencultus ontstaan. Hoe meer je zelf in beeld komt, hoe meer dat ten koste van de werkelijkheid gaat. Het is niet de journalist die belangrijk is, het zijn de feiten die belangrijk zijn. Ik denk dat je als journalist sneller verslijt als je zelf een rolletje in je eigen stuk speelt. Maar ik ben very oldskool he."

Met een eigen programma had de VRT Becaus dan ook nooit gelukkig kunnen maken. "Bweik! Nee, een programma met mijn eigen naam zag ik niet zitten. Ik schrik altijd als ik mijn eigen naam zie. Ik loop daar een beetje van weg. Het gaat niet om mij."

Video player inladen ...

Toch was Becaus een echte hype op het einde van zijn carrière als anker, ook bij jongeren. "Ja, pff, helemaal tegen wil en dank. Ik stelde vast dat ik een gimmick, een soort hype werd. Je kan daar totaal niks aan doen, het gebeurt buiten je wil om. Het wordt natuurlijk ook opgeklopt. Kranten schroeven het op, de radio springt erop en iedereen wil een gesprek. Ik vond dat eigenlijk niet zo leuk."

"Gelukkig gaan hypes niet lang mee. Dat was bij mij ook het geval. Ik zou het echt niet hebben geapprecieerd mocht het langer hebben geduurd. Ik kom niet zo graag in de media. Eigenlijk ben ik een heel verlegen mens. Als kind was ik dat al en ik ben het nog. Dus zoek ik geen publiciteit."

Ik hou van goed gesproken Engels, met Oxonian stuttering en een stiff upper lip

De hype rond Becaus was onlosmakelijk verbonden met zijn bijzondere uitspraak van het Engels. "Dat was een running gag. Het was een beetje opgeklopt, onder anderen door Ben Crabbé en door de mensen van Studio Brussel. Ik zal niet verhelen dat ik daar een beetje aan heb meegewerkt. Gewoon omdat ik dat leuk vond. Ik ben een anglofiel en ik hou van goed gesproken Engels, met Oxonian stuttering en een stiff upper lip

Video player inladen ...

Ondanks zijn streven naar neutraliteit, haalde Becaus tijdens zijn tijd als anker enkele keren zelf het nieuws. Na de moord op de meisjes Nathalie Mahy en Stacy Lemmens in Luik in 2006 schreef hij een lezersbrief in De Standaard. "Ik ergerde me aan een uitspraak in de media die stelde: "Dit kan iedere ouder overkomen". Daarmee ben ik het nog steeds niet eens."

"Bekijk de omstandigheden waarin Stacy en Nathalie zijn verdwenen. De moeder van die kinderen hing tot diep in de nacht aan de bar ergens in een kroeg. Ik ga niet ongenadig zeggen dat ze het zelf zocht, maar ik vind het erover om het te veralgemenen naar "Dit kan ieder van ons overkomen"."

"Ik heb toen politiek correct Vlaanderen een beetje over mijn nek gehad, maar ook dat is weggeëbd. Voor mezelf heb ik toen uitgemaakt dat het niet goed is dat je als anker lezersbrieven schrijft. Ik heb het dan ook nooit meer gedaan want het is onverzoenbaar met je figuur."

Video player inladen ...

Een andere keer was de media-aandacht voor Becaus veel luchtiger van aard. Toen hij op 29 mei 2013 van toenmalig minister van Financiën Koen Geens (CD&V) in de studio van "Het Journaal" te horen kreeg dat de regering op zoek moest naar minstens 3 miljard euro om het begrotingstekort terug te dringen, reageerde hij met de gevleugelde woorden "Da's gene kattenpis". Heel Vlaanderen stond in rep en roer.

"Kattenpis" staat in Van Dale, dus het is geen fout Nederlands

"Merkwaardig is dat hé. Die kattenpishistorie heeft me ook wel een beetje achtervolgd. Ik heb nog altijd een beetje spijt dat ik "Gene kattenpis" heb gezegd, terwijl het "Geen kattenpis" moet zijn. Het is een uitdrukking die in Van Dale staat, dus het is geen fout Nederlands."

Becaus weet nog steeds niet waarom zijn woorden zo lang nagalmden. "Kwam het omdat het een beetje een ordinaire uitdrukking is en een vraag gesteld aan een minister in functie in de studio als anker? Het ging over veel geld hé. Ik weet al niet meer hoeveel miljoenen, maar het was in elk geval geen kattenpis."

Video player inladen ...

Voor de buitenwereld stond Becaus altijd bekend als religieus en koningsgezind omdat hij de kerk en de monarchie van nabij volgde, maar dat blijkt niet te kloppen. "Ik heb die specialismen niet zelf gekozen, ze zijn mij opgedrongen. Pas op, dat is niet oninteressant. Monarchie is wel veel minder interessant dan religie."

"Ik ben katholiek geboren, zoals 95 procent van de Vlamingen waarschijnlijk. Maar zoals de meesten van mijn generatie heb ik geen enkele band meer met religie. Ik ben wel in spiritualiteit geïnteresseerd. Daarover lees ik nog wel wat, maar ik ben geen praktiserend gelovige."

Monarchie is veel minder interessant dan religie

In 2006 maakte Becaus "De stem van de koningin", een portret van koningin Paola waarin ze zelf het woord nam. Nadien gaf hij haar les Nederlands, maar dat duurde niet lang. "Ik nam het waarschijnlijk te ernstig. Ik vond dat ik van mijn pupil iets mocht eisen dus had ik het een beetje te schools ingekleed."

"Ik dacht te beginnen met een tekstje uit de krant en dat min of meer begrijpend te lezen om te zien of ze vatte wat erin stond. Ik denk dat ze zich daar iets heel anders van had voorgesteld. Ze wou gewoon om de zoveel weken even in het Nederlands praten. In mijn ogen is dat een vrijblijvende oefening dus dat zag ik dan weer niet zitten. Na 3 of 4 maanden liet ze weten dat ze niet op de afspraak kon zijn. Dan weet je het wel natuurlijk."

Video player inladen ...

Nu hij 4 jaar in de politiek zit, durft Becaus voorzichtig een vergelijking met de journalistiek te maken. "Het zijn 2 totaal verschillende werelden. Toen ik begon zei mijn grote chef Karel Hemmerechts mij in de cursus deontologie dat een journalist de macht moet bewaken. Zie erop toe dat wat gebeurt, wat de overheid doet correct is. Dat is nog altijd de taak van politiek journalisten en van journalisten in het algemeen."

"Niet alleen parlementairen moeten de macht bewaken, ook de vierde macht moet dat doen. Maar wie bewaakt de bewaker? Ik denk dat tussen politiek en journalistiek een zekere mate van onverzoenbaarheid bestaat. Hoe dichter die 2 bijeen komen, hoe groter de vonken kunnen zijn."

Politiek en journalistiek zjin 2 verschillende werelden, moeilijk te verzoenen

Volgens Becaus mogen politici niet al te veel klagen. "Per slot van rekening wordt de politieke wereld niet slecht bediend door de media, maar je kunt ervan uitgaan dat politici altijd iets te verbergen hebben, dat ze niet graag hebben dat iets aan het licht komt. Zelf behoor ik niet tot die categorie want ik zit te ver van de besluitvorming om daarvan last te hebben. Maar het blijven 2 verschillende werelden, moeilijk te verzoenen."

Video player inladen ...