Baobabs zijn met hun dikke stam en redelijk kleine kruin zeer herkenbaar. Nevit Dilmen/Wikimedia Commons

De majestueuze baobabs van Afrika zijn aan het sterven

De grootste en oudste exemplaren van de iconische baobabbomen van Afrika zijn aan het sterven, en het is nog niet echt duidelijk wat de oorzaak is. Gedacht wordt aan een combinatie van droogte en stijgende temperaturen door de opwarming van de aarde. De feiten kwamen aan het licht tijdens een studie om te achterhalen waarom  baobabs zo oud kunnen worden. Voor die studie dateerden de onderzoekers meer dan 60 van de grootste baobabs van Afrika, en het bleek dat 9 van de 13 oudste, en 5 van de 6 grootste bomen de laatste 12 jaar onverwacht neergestort zijn.   

Op 7 januari 2016 ging een groep toeristen in Botswana op weg voor een bezoek aan Chapman's Baobab, een van de oudste en indrukwekkendste bomen in Afrika. 

De boom is vanop kilometers afstand te zien, en heeft eeuwenlang dienst gedaan als een oriëntatiepunt voor ontdekkingsreizigers en reizigers, onder wie ook zelfs David Livingstone. De holte in de stam, die een omtrek heeft van bijna 25 meter, zou nog dienst gedaan hebben als een van de eerste postkantoren op het continent. Botswana beschouwde de boom als een nationaal monument, en promootte de boom als een bezienswaardigheid voor toeristen.

Toen de toeristen die 7e januari echter in de buurt kwamen, hoorden ze een gekraak zo luid als de donder, en een gigantische stofwolk belemmerde het zicht: Chapmans baobab was neergestort. 

Het verlies van de boom, die zo'n 1.400 jaar oud was, leidde in Botswana tot bedroefde nieuwsberichten, en zelfs tot een herdenkingsgedicht. En het bleek geen geïsoleerd evenement: in heel het continent begonnen de oudste en de grootste baobabs om te vallen en te sterven. Dat bleek eerder toevallig uit een studie die wilde achterhalen hoe het komt dat de bomen zo oud kunnen worden.  

Lees verder onder voor- en na-foto's van een omgevallen baobab:

Chapman's Baobab in Botswanan in 2010. Abi.bhattachan/Wikimedia Commons
Chapman's Baobab in 2017. Een deel van de boom is naar de ene kant gevallen, een deel naar de andere.

Oudste bloeiende planten

Baobabs of apenbroodbomen (Adansonia digitata) kunnen het oudst worden van alle angiosperme of bedektzadige planten - bloeiende planten om het eenvoudig te zeggen. Ze komen voor in de tropische gebieden van Afrika.

Individuele bomen, die wel 500 kubieke meter hout kunnen bevatten, kunnen meer dan 2.000 jaar oud worden. In hun brede stammen zitten vaak holten, en met hun hoge takken en vrij beperkt bladerdek, lijkt het wel alsof ze ondersteboven staan, met hun wortels in de lucht. 

Een internationaal onderzoeksteam wilde achterhalen hoe het kwam dat de bomen zo oud konden worden, en gebruikte daarvoor een nieuw ontwikkelde techniek voor koolstofdatering om de ouderdom en de "architectuur" van de bomen te bestuderen. De gebruikelijke methode om bomen te dateren door het tellen van hun jaarringen, is niet geschikt voor baobabs omdat die niet noodzakelijk elk jaar een ring vertonen. 

Tot dan toe werd de ouderdom van de "houten olifanten", zoals de soort wel eens genoemd wordt, geschat aan de hand van hun omvang, en in de plaatselijke folklore worden baobabs vaak beschreven als zeer oud, zo zei Adrian Patrut aan "Nature". Patrut is een radiochemicus aan de Babes-Bolyai Universiteit in Roemenië en de hoofdauteur van de studie over de baobabs. 

"Er waren enkele verhaaltjes en folklore dat deze bomen wel 6.000 jaar oud konden zijn", zei Karl von Reden in de "New York Times". Von Reden is een oceanograaf bij de Woods Hole Oceanographic en hij is medeauteur van de nieuwe studie. "We  waren geïnteresseerd om te zien of er een bovengrens was voor hun ouderdom."

Baobabs in het Trangire-park in Tanzanië (Foto: Yoki/Wikimedia Commons)

De 60 grootste bomen

Om daar achter te komen dateerden de onderzoekers tussen 2005 en 2017 meer dan 60 bomen doorheen Afrika en zijn eilanden, bijna al de grootste, en dus potentieel ook de oudste, bekende baobabs, die met een omtrek van minstens 20 meter.

Om de ouderdom van de verschillende delen van de bomen te vergelijken, verzamelden Patrut en zijn team stalen van hout uit de binnenste holten en de buitenkant van de stammen, en uit diepe inkepingen in de stammen, die dan verzegeld werden om infecties te voorkomen. De oudste nog levende bomen waren zo'n 2.500 jaar  oud, zo ontdekte het team. 

De onderzoekers zeggen dat hun bevindingen tonen dat de bomen zo oud kunnen worden, omdat ze occasioneel nieuwe stammen produceren, zoals andere bomen nieuwe takken vormen. Dat verklaart ook de unieke structuur van de baobabs, die vaak in het midden leeg zijn. Die structuur ontstaat wanneer de bomen nieuwe stammen vormen in een ringvormig patroon. In de loop van de tijd kunnen die stammen samensmelten, waardoor ze een open of een gesloten cirkel vormen, met een lege ruimte in het midden. 

Baobabs op Madagaskar. Op het eiland komen zes endemische soorten voor, soorten die enkel daar en nergens anders voorkomen. Daarover gaat deze studie niet voor alle duidelijkheid. (Foto: Rod Waddington/Wikimedia Commons)

"Een gebeurtenis van een omvang zonder voorgaande"

Tijdens de studie werden de onderzoekers echter onaangenaam verrast door de vaststelling dat de meeste van de oudste en grootste baobabs stierven, vaak onverwachts tussen de metingen in. 

Negen van de 13 oudste, en 5 van de 6 grootste baobabs die ze gemeten hadden, stierven in de periode van 12 jaar dat de studie duurde, een "gebeurtenis van een omvang zonder voorgaande", zo zeggen de onderzoekers. 

In een geval zagen de onderzoekers dat in 2010 en 2011 al de stammen van Panke, een enorme, heilige baobab in Zimbabwe, omver vielen en stierven. Het team kwam tot de conclusie dat Panke 2.450 jaar oud was, waarmee hij de oudste nauwkeurig gedateerde Afrikaanse baobab en bedektzadige was. Ook andere bomen in het zuiden van Afrika stierven volledig af, of zagen een deel van hun stammen instorten. 

Jongere baobabs worden niet getroffen, maar ook daar ziet het er niet zo goed uit: eerder onderzoek had al een achteruitgang aangetoond van het aantal volgroeide baobabs in de streek, en een gebrek aan jonge bomen in het zuiden van Afrika. 

Olifanten tussen baobabs en acacia's in Tanzania. (Foto: Viault/Wikimedia Commons)

Opwarming van de aarde

De onderzoekers geloven niet dat de bomen eenvoudigweg van ouderdom gestorven zijn. "Het feit dat deze bomen zo maar ineens stierven in het begin van deze eeuw is een "kanarie in de koolmijn" voor mij", zo zei doctor von Reden aan de "New York Times". 

Von Reden en zijn collega's hebben de oorzaak van de sterfte nog niet kunnen vaststellen, maar ze sluiten een ziekte grotendeels uit. In de plaats daarvan verdenken ze de opwarming van de aarde, en de droogte die het zuiden van Afrika al een tijd teistert.  

De onderzoekers denken dat de lange droogteperiodes en de toegenomen temperaturen de bomen kunnen uitgedroogd hebben, waardoor ze niet meer in staat waren om het gewicht van hun enorme stammen te ondersteunen. 

"De grootste en de oudste bomen zijn gevoeliger aan veranderende klimaatsomstandigheden door hun grotere afmetingen", zei Patrut. Nadat Chapman's Baobab neergestort was, ontdekte Patrut dat het watergehalte van de boom slechts 40 procent bedroeg, terwijl dat bij een gezonde baobab 79 procent is. 

"De nieuwe studie brengt op een keurige manier informatie samen die aantoont dat de dood van de millennia-oude baobabs waarschijnlijk te wijten is aan een nooit geziene combinatie van een stijging van de temperatuur en droogte", zei Jens Gebauer aan de Times. Gebauer is een specialist tuinbouw aan de Hochschule Rhein-Waal in Duitsland, en hij heeft niet meegewerkt aan de nieuwe studie.

Niet iedereen is het daarmee eens. Michael Wingfield, een plantenpatholoog aan de University of Pretoria in Zuid-Afrika, zei dat het staal van het team klein was, en geen bewijs leverde voor het feit dat de baobabs niet aangetast zijn door een epidemie. "We weten zeer weinig over de gezondheid van de baobabs", zo zei hij aan "Nature". "Er is hier veel meer aan de hand dan louter het feit dat de oudste bomen aan het sterven zijn."

Sarah Venter, een baobab-specialist aan de University of Witwatersrand in Johannesburg, zegt dat het onderzoek waar haar team mee bezig is, toont dat baobabs mogelijk minder goed tegen droogte kunnen dan eerder gedacht werd, en dat dit de oorzaak van de sterftegolf zou kunnen zijn. Ze is het echter niet eens met de stelling van de onderzoekers dat de grotere bomen door hun omvang erger getroffen zouden worden, en zegt dat als een lagere tolerantie voor droogte de oorzaak zou zijn, dan alle bomen zouden aangetast worden, en niet enkel de oudste en de grootste.

De holle "Prison Baob" nabij Derby in Australië. Vroeger werden er aboriginal-gevangenen in opgesloten die onderweg waren naar Derby voor hun proces. In Australië komt een soort baobab voor.

"Symbolisch verlies"

De baobab is een opmerkelijke en zeer belangrijke soort in veel Afrikaanse landen.

Voorlopig lijken de jongere exemplaren gespaard te blijven, maar de oudere en grootste bomen zijn vaak een thuis voor rijke gemeenschappen van dierlijk leven, onder meer van vleermuizen en bijen die in de holten van de bomen huizen, en voor verschillende soorten vogels die speciaal aangepast zijn om hun nesten te bouwen in de takken van de bomen. 

Ook voor mensen hebben de oude baobabs een grote waarde. Ze spelen vaak een rol in plaatselijke volksverhalen, sommige bomen worden als "heilig" beschouwd, en aan de voet van de bomen vinden vaak ceremonies en bijeenkomsten plaats. In tijden van hongersnood voeden de voedzame zaden zowel mens als dier, en de bast van de boom, die weggehaald kan worden zonder dat de boom daaraan sterft, vormt een bron van water en voedsel voor olifanten.  

Bovenop de impact op mens en milieu, is er ook een symbolisch verlies, zei Jack Pettigrew aan de "New York Times". Pettigrew is professor-emeritus fysiologie aan de University of Queensland in Australië, en hij heeft baobabs, waarvan er ook een soort voorkomt in Australië, bestudeerd. 

"Dit is een droevig verhaal", zo zei hij. "Het is verontrustend om het verlies van een aantal van de oudste, grootste bomen ter wereld mee te maken."

De studie over de baobabs is verschenen in "Nature Plants".

Een olifant eet de bast van een baobab, iets waar de boom niet aan sterft. (Foto: Haplochromis/Wikimedia Commons)