PA Wire/Press Association Images

Is het beroemde urinoir van Duchamp van een vrouw?

Het beruchte kunstwerk van Marcel Duchamp is mogelijk bedacht door de Duitse Elsa von Freytag-Loringhoven, schrijft het Nederlands kunstmagazine "See all this". En dus is zij de "oermoeder" van de moderne kunst.

Zo staat het in de geschiedenisboeken: honderd jaar geleden vindt de Fransman Duchamp de conceptuele kunst uit: iets is kunst omdat de kunstenaar het als dusdanig presenteert. Hij schroeft een fietswiel op een krukje en roept een omgekeerd urinoir uit tot kunst. Die provocerende en subversieve pisbak wordt een van de invloedrijkste werken uit de kunstgeschiedenis. Maar er rijzen al jaren twijfels over. Het kunstmagazine “See All This” zet geruchten en gissingen op een rijtje.

Het urinoir, “Fountain” getiteld, wordt geweigerd op een tentoonstelling in New  York in 1917.  In een brief aan zijn zus schrijft Duchamp dat een vriendin het had ingestuurd onder een mannelijk pseudoniem, “R. Mutt”. In 1935 zegt de surrealist André Breton dat het werk van Duchamp is, en zelf claimt de kunstenaar pas in de jaren 60 dat het idee van hem kwam, en dat hij de pisbak zelf was gaan kopen in New York. Volgens kunsthistorici klopt dat niet. 

Elsa von Freytag-Loringhoven

Wie bedacht het kunstwerk dan wel? Volgens onderzoekers was dat mogelijk de Duitse dadaïste Elsa von Freytag-Loringoven, uit de entourage van Duchamp in New York. Ze woonde ook in Philadelphia, waar ze bevriend was met de kunstenares Louise Norton. Hààr adres stond op het label van het urinoir, wellicht het adres van waar het werk werd opgestuurd. Het handschrift op de pisbak zou van Elsa zijn. “R. Mutt” zou verwijzen naar “Armut”, armoede in het Duits en naar “Mutter”, moeder.

Barones von Freytag-Loringoven was zelf een excentrieke, experimenterende avant-gardekunstenares, die objets trouvés tot kunst uitriep. In 1917 maakte ze een sculptuur uit een rioolbuis, die ze “God” doopte. Overigens werd dat werk ook lange tijd toegeschreven aan een mannelijke kunstenaar. Von Freytag overleed in 1927 in Berlijn.

“Genoeg bewijzen”

Een smoking gun is er niet, maar journalist Theo Paijmans verbond alle hints van de voorbije jaren en titelt zijn artikel stellig “Het urinoir is niet van Duchamp”. “Het is een optelsom van bewijsmateriaal,” licht Paijmans toe in NRC, “als je het als een juridische zaak zou zien, had je die allang gewonnen”. Het verbaast de auteur ook dat er geen discussie is over de kwestie. Volgens hem is het een “cover-up” door de gevestigde kunstwereld, die bang is om te tornen aan een grote naam als Duchamp. 

Duchamp-museum van Marc Coucke

Van “Fountain” van Duchamp bestaan meerdere replica’s die als erkende kopieën worden gezien, en voor veel geld van de hand gaan. In ons land is zakenman Marc Coucke een Duchamp-verzamelaar. Hij is van plan om in Durbuy een museum te bouwen om zijn collectie te tonen, inclusief een exemplaar van “Fountain”.

"Tijd om de geschiedenis te herschrijven"

Het kunstmagazine “See all this” zet in zijn zomernummer 99 vrouwen uit de kunst in de kijker. Elsa von Freytag-Loringhoven is er één van. Het is de “hoogste tijd om de geschiedenis te herschrijven en deze oermoeder van de moderne kunst de plek te geven die ze verdient,” volgens het blad.