PA Wire/Press Association Images

Is het oeuvre van Duchamp nog iets waard als de "pispot" niet van hem blijkt te zijn?

De kunstwereld staat in rep en roer nu blijkt dat het beroemde urinoir “Fountain” helemaal geen werk van Marcel Duchamp blijkt te zijn. Is het oeuvre van de Franse kunstenaar veel minder waard, nu zijn bekendste werk niet van hem lijkt te zijn, en hij dat heel zijn leven stil hield? De meningen zijn hierover fel verdeeld.

“Marcel Duchamp was gewoon een boefje.” Dat stelt de Nederlands journalist Theo Paijmans in het Radio 1-programma “Nieuwe feiten”. Paijmans concludeert in het kunstmagazine See All This dat het beroemde kunstwerk “Fountain”, het omgekeerde urinoir, niet van de befaamde Franse kunstenaar Marcel Duchamp is, maar van de Amerikaans-Duitse dadaïste Elsa von Freytag-Loringhoven.

Zij had in 1917 het werk vanuit haar woonplaats Philadelphia opgestuurd om te worden tentoongesteld in New York, maar daar werd het afgevoerd. “Vermoedelijk is het origineel gewoon bij het vuilnis gedumpt”, denkt Theo Paijmans.

Maar het werk kreeg later een tweede leven: er werden vele replica’s van gemaakt én het werd toegeschreven aan de Franse kunstenaar Marcel Duchamp, die het origineel indertijd zeker heeft gezien. “Hij zat in de organisatie van de bewuste tentoonstelling en toen hij hoorde dat het werk niet tentoongesteld mocht worden, zou hij boos zijn geworden en uit het bestuur zijn gestapt”, vertelt Theo Paijmans. “Hij kende Elsa Von Freytag goed en vond haar geniaal.”

Brief

Maar hoe werd het werk dan uiteindelijk aan Duchamp toegeschreven? “In 1935 schreef surrealist André Breton het werk toe aan Duchamp toen hij een foto van het werk zag, zonder zelfs daarover met Duchamp gesproken te hebben. En daarna houdt Duchamp braaf zijn mond.

Tot er in de jaren ‘80, als Duchamp al dood is, een brief boven water komt waarin Duchamp schrijft dat het urinoir hem gestuurd werd door een vriendin, onder een mannelijk pseudoniem.” De brief schreef Duchamp naar zijn zus, een paar dagen na de tentoonstelling waarop het werk geweigerd werd.

Maar toen hem gevraagd werd of het werk van zijn hand was, heeft Duchamp altijd zijn mond gehouden. Sterker zelfs: Duchamp heeft erin toegestemd dat er 17 replica’s van het werk werden gemaakt, die elk honderdduizenden euro waard zijn.

Waarom heeft Elsa von Freytag-Loringhoven daar niet tegen geprotesteerd? “Om de eenvoudige reden dat zij al lang dood was toen het een kwestie begon te worden in de kunstwereld”, legt Theo Paijmans uit. De kunstenares is namelijk al in 1927 overleden, lang voor het aan Duchamp werd toegeschreven.

Doodgezwegen

Theo Paijmans vindt het kwalijk dat de kunstwereld deze hele historie doodzwijgt, terwijl het al lang bekend is in deze wereld en er steeds meer bewijs is dat Von Freytag-Loringhoven de maker is van het werk.

Philippe Van Cauteren, directeur van het SMAK in Gent, ziet er weinig graten in. “Om het met Duchamp zelf te zeggen: ‘There is no solution because there is no problem’, er is geen oplossing want er is geen probleem.” Hoezo, geen probleem? “Het maakt weinig uit of het werk nu door Duchamp of door iemand anders is gemaakt.”  

Theo Paijmans is het hier niet mee eens. “Dit maakt wel degelijk uit, want het gaat om de bedoeling van het kunstwerk. Doordat het werd toegeschreven aan Duchamp, kreeg het een heel andere bedoeling, ook in de geschiedenis van de conceptuele kunst. Als nu blijkt dat Elsa von Freytag de maker is, moeten we het werk anders interpreteren. Dus je komt er niet zo gemakkelijk mee weg, door te zeggen dat het niet uitmaakt wie het gemaakt heeft.”

Weggepoetst

Philippe Van Cauteren vindt het vooral een probleem dat Duchamp gereduceerd wordt het urinoir, “Fountain”, terwijl hij ook een schilder is geweest, en ook het fietswiel en het flessenrek heeft gemaakt, naast vele andere werken. Dat het urinoir niet van Duchamp is, doet volgens Van Cauteren niets af aan het oeuvre van de kunstenaar.

Theo Paijmans vindt het jammer dat Duchamp in de geschiedenisboeken met de eer is gaan lopen, terwijl Von Freytag ook belangrijke werken heeft gemaakt. “Het moet niet over Duchamp, maar over Von Freytag gaan. Op deze manier wordt niet alleen een belangrijke kunstenares weggepoetst uit de kunstgeschiedenis, maar wordt ook de positie van de vrouw in de geschiedenis moderne kunst gemarginaliseerd”, besluit Paijmans.

Beluister hier de volledige discussie tussen Paijmans en Van Cauteren uit "Nieuwe feiten":