Zoveel invloed heeft de tabakslobby in ons land

Dat minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open VLD) aanstuurt op neutrale sigarettenpakjes zet een serieuze pad in de korf van de tabakssector. En dat is volgens kenners de voorbode voor intens gelobby tegen die plannen in de komende weken. Maar hoeveel invloed heeft die 'tabakslobby'? En hoe gaat die te werk? Dit zeggen de experts.

De tabakslobby in ons land, dat zijn niet alleen de grote sigarettenfabrikanten als Philip Morris of British American Tobacco, of de federatie Cimabel, of de roltabakfederatie Fetabel. "Heel effectief is ook de druk die zij uitoefenen via derden: de horecasector, zelfstandigenorganisaties als Unizo en NSZ of zelfs individuele dagbladverkopers", legt Luk Joossens van de Association of European Cancer Leagues (ECL) uit. Hij schreef 2 jaar geleden een boek over de tabakslobby in ons land. 

Tel daarbij zelfs de chemiebedrijven die sigarettenfilters produceren, logistieke bedrijven die tabaksproducten opslaan en transporteren en de grote grenswinkels voor tabak en je hebt zowat het hele plaatje.

Erg breed dus, "en erg actief", zegt Suzanne Gabriëls, manager tabakspreventie van de Stichting tegen Kanker. "Ze hebben veel contacten met politici en de kabinetten die betrokken zijn bij de besluitvorming. In deze kwestie gaat het bijvoorbeeld niet alleen om het kabinet-De Block, maar ook dat van Kris Peeters (CD&V), die bevoegd is voor economie en consumenten, en Denis Ducarme (MR), die verantwoordelijk is voor middenstand, zelfstandigen en kmo's."

Over hoeveel tabakslobbyisten er in ons land rondlopen en welke budgetten zij hanteren, is veel onduidelijkheid. Maar dat het 'transparancy register' van het Europese Parlement alleen al aan tabaksreus Philippe Morris een lobbybudget boven de 1,25 miljoen euro in 2017 toeschrijft, geeft wel een indicatie. "Al moet je ook durven stellen dat de tabakslobby van vandaag veel kleiner is dan die van tien jaar geleden", zegt Dominique Soenens, die vorig jaar een boek schreef over het gelobby in de Wetstraat.

Druk op de politiek

Die druk op politici is een van de typische tactieken die de tabakslobbyisten hanteren. Dat doen tabaksbedrijven via hun eigen mensen of via gespecialiseerde lobbykantoren. "Wat nu bijvoorbeeld ongetwijfeld zal gebeuren, is dat ze overzichten zullen maken van welke politici welke standpunten innemen", weet Soenens. "Vervolgens gaan zij kijken waar in de regering zij mensen kunnen beïnvloeden en op welke manier dat best gebeurt."

Toen N-VA nog niet zo groot was, steunde de partij veel maatregelen tegen tabak. Maar nu is dat helemaal gedraaid en volgen zij doorgaans de lijn van de tabakslobby

Luk Joossens van de Association of European Cancer Leagues (ECL)

"Wij hopen dat politici heel voorzichtig zullen omgaan met die contacten vanuit de tabakslobby", stelt Gabriëls. "De kaderovereenkomst rond de controle van tabak van de Wereldgezondheidsorganisatie vermeldt ook expliciet het engagement van beleidmakers om de tabaksindustrie buiten te houden. Maar ik ben er niet van overtuigd dat iedereen zich daaraan zal houden."

Over welke partijen spreken we dan? "Dit is op zich een ideale regering voor de tabakslobby", zegt Joossens. "Je hebt met Open VLD en MR twee liberale partijen en dan nog de N-VA. Met de N-VA is het toch 'speciaal'. Toen ze nog niet zo groot waren, steunden zij veel maatregelen tegen tabak. Maar nu is dat helemaal gedraaid en volgen zij doorgaans de lijn van de tabakslobby. Over CD&V maak ik mij minder zorgen. Zij sturen aan op een strenger tabakbeleid."

Het is iets wat ook Gabriëls bevestigt: N-VA is de lastigste klant in de regering als het gaat over een antitabaksbeleid.

Onder meer in Frankrijk hebben ze al 'neutrale' sigarettenverpakkingen. AFP or licensors

Amenderen, blokkeren, uitstellen

"De drie basistechnieken bij uitstek voor lobbyisten? Het amenderen van de inhoud van een voorstel tot er niets meer van overblijft, het voorstel blokkeren of het zoveel mogelijk proberen uit te stellen", zegt Joossens. "Kijk naar het plan om tabaksreclame te verbieden. Dat kwam in 1992 voor het eerst op de proppen. Het heeft 20 jaar geduurd voor die wet er uiteindelijk doorkwam."

De discussie wordt dan vaak gevoerd via wetenschappelijke studies en belangenorganisaties, om zo ook via de media de politiek en de publieke opinie te beïnvloeden. "Als zo'n Unizo aan de alarmbel trekt, kan dat wel eens een minister schrik aanjagen", zegt Gabriëls.

Als zo'n Unizo aan de alarmbel trekt, kan dat wel eens een minister schrik aanjagen

Suzanne Gabriëls, manager tabakspreventie van de Stichting tegen Kanker

"Of ze doen alsof er een groep consumenten opkomt voor roken", vult Soenens aan. "Soms werkt dat wel, maar geregeld wordt dat doorgeprikt." Zo hield de 'belangenvereniging voor rokers' Forest EU vorige week een opzichtig feestje in Brussel, "zogezegd om op te komen voor de vrije keuze", zegt Gabriëls. "Maar als je dan beter kijkt, zie je dat die mensen betaald zijn door de tabaksindustrie."

Dat Forest EU zelf ook een rapport over de 'antitabakslobby' publiceerde, illustreert dat punt alleen maar, vindt Gabriëls. "Het stond dan ook vol bullshit. Zo zou de Stichting tegen Kanker acht lobbyisten tegen tabak in huis hebben. Ik heb hier eens goed rondgekeken, maar ik zou niet weten waar die zitten."

En wat met het geval-De Block?

Het nieuwe verhaal rond minister De Block en haar plan om met neutrale pakjes te werken, is best opmerkelijk, vinden Joossens en Soenens. Want de industrie heeft nu inzage gekregen in het voorstel.

Volgens Joossens is dat "een ongelooflijke kans voor de tabaksindustrie" om het alsnog te kelderen. "Want als er voor het einde van de maand niets beslist is, komt het er niet meer door. Na de zomer komen we al te dicht bij de verkiezingen."

Minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open VLD).

Ook Soenens noemt De Blocks zet "een beetje dubbel". "Het lijkt mij dat ze een beetje voorbarig is geweest. Zou ze niet beter eerst gezocht hebben naar een meerderheid binnen de regering?"

Anderzijds werd de tabaksindustrie wel heel laat betrokken bij de gesprekken. "Ze zitten nu inderdaad niet in de positie waarin ze het liefst zitten. Ik schrijf dat ook in mijn boek: als de lobbyisten pas in actie moeten schieten als de politiek het voorstel al naar buiten heeft gebracht, zijn ze doorgaans te laat. Misschien was dat ook wel de bedoeling van De Block om het al in de openbaarheid te brengen? Tabak ligt nu eenmaal niet zo goed bij de publieke opinie."

Wat mogen we dan de komende weken verwachten? "Vooral veel contacten op hoog niveau", zegt Joossens. "En het zou me eerlijk gezegd niet verbazen als we de komende weken plots artikels zien verschijnen over hoe nefast neutrale sigarettenpakjes zijn voor de dagbladsector."